Macierzyństwo i ojcostwo

W jaki sposób komórka nasienna dostaje się do pochwy?

Komórki nasienne dostają się z prącia do górnej części pochwy. Następuje to w czasie współżycia płciowego, czyli stosunku. Wówczas prącie staje się sztywne, twarde w tym stopniu, że może być wprowadzone do pochwy.

Czy każdy mężczyzna może zostać ojcem a każda kobieta matką?

Nie. Czasem albo mąż, albo żona nie są zdolni do rozmnażania. Stan taki określa się jako bezpłod­ność. Osoby takie poza tym mogą być zupełnie zdrowe. Prócz tego ludzie starsi, którzy przekro­czyli już wiek zdolności wytwarzania komórek płciowych, również nie mogą zostać rodzicami.

Dlaczego kobieta, której ustrój wytwa­rza komórki jajowe, nie zawsze może mieć dziecko?

Kobieta może być bezpłodna — to znaczy niezdol­na do urodzenia dziecka. Bezpłodność może być wywołana albo przez pewne ogólne schorzenia ustroju, albo przez choroby, które powodują za­mknięcie światła jajowodów i ich niedrożność, co uniemożliwia dotarcie plemników do komórki ja­jowej.

Jeżeli kobieta jest w tym wieku, że nie może mieć dziecka, to czy dzieje się to dlatego, że zostały już zużyte wszystkie komórki jajowe?

Nie. Po okresie menopauzy w jajnikach zostaje jeszcze wiele niedojrzałych komórek jajowych, w tym okresie jednak tracą one zdolność dojrze­wania, nie mogą uwolnić się z jajnika i przedostać się do jajowodów. W związku z tym nie może dojść do zapłodnienia. Ten stan jest wywołany wygasaniem czynności hormonalnej jajników.

Jaki jest znany najstarszy wiek kobiety, w którym może ona jeszcze mieć dzieci?

Znane są nieliczne przypadki, w których kobiety rodziły dzieci w wieku lat pięćdziesięciu kilku. Oznacza to, że u tych kobiet okres przekwitania (menopauzy) wystąpił bardzo późno. Jest bardzo wątpliwe, aby kiedykolwiek kobieta mająca lat siedemdziesiąt lub osiemdziesiąt mogła zostać mat­ką. Zwykle okres, kiedy kobieta może jeszcze mieć dzieci, kończy się przed pięćdziesiątym rokiem życia.

Czasem czyta się w pismach, że kobieta została poddana zabiegowi sterylizacji. Co to znaczy?

Znaczy to, że wykonano taką operację, po której kobieta nie może już mieć dzieci. Operacja ta po­lega na podwiązaniu jajowodów, co uniemożliwia plemnikom zetknięcie się z komórką jajową. Ana­logiczna operacja u mężczyzny uniemożliwia ko­mórkom nasiennym przejście ich przez nasieniowody i wydostanie się poza obręb jąder. Wówczas komórki płciowe (jaja i plemniki) po wytworzeniu się zostają wessane przez organizm.

Jak długo plemnik zachowuje swoją żywotność?

Plemnik zachowuje swoją żywotność w ustroju ko­biety przez stosunkowo krótki czas, prawdopodob­nie nie dłużej niż jeden do dwóch dni. W wyjąt­kowych wypadkach do kilku dni. Plemniki, które nie zapładniają komórki jajowej — obumierają.

Co mogłoby się stać, gdyby do jednej komórki jajowej wtargnęły na raz dwa plemniki?

Ze względu na nadmierną ilość chromosomów, komórka jajowa nie mogłaby się rozwijać. Wtar­gnięcie dwóch plemników do jednej komórki jajo­wej zdarza się bardzo rzadko. Z chwilą kiedy jed­nemu plemnikowi uda się połączyć z jajem na­stępują zmiany fizyko-chemiczne w jego otoczeniu, które zapobiegają wniknięciu innego plemnika.

Jak długo prącie pozostaje w pochwie zanim nastąpi wytrysk nasienia?

Niezbyt długo — kilka minut. Czas ten może być różny u różnych osób.

Czy stosunek płciowy zawsze powoduje zajście w ciążę?

Nie, nie zawsze. Kobieta zachodzi w ciążę wtedy, kiedy komórka nasienna (plemnik) zapłodni ko­mórkę jajową (jajo). Kobieta w ciągu miesiąca wytwarza zwykle jedno dojrzałe jajo, które ży­je krótko, najwyżej 24 godziny, może się więc zdarzyć, że po stosunku plemnik nie napotka jaja i wówczas nie dojdzie do zapłodnienia. Znając czas życia plemnika i komórki jajowej, oraz okres jajeczkowania, który zresztą u różnych kobiet jest różny, nietrudno obliczyć, w jakie dni miesiąca do zapłodnienia dojść nie może. Może się również zdarzyć, że jeden z partnerów (albo kobieta, albo mężczyzna) jest bezpłodny. Wówczas również nie dochodzi do zapłodnienia.

Kiedy może się odbywać współżycie płciowe, czy również podczas miesiącz­kowania?

Nie ma jakiegoś określonego czasu dla współży­cia płciowego. Ze względów higienicznych stosun­ki nie powinny mieć miejsca w czasie miesiączko­wania, gdyż mogłyby spowodować zakażenie gór­nych odcinków dróg rodnych kobiety.

Co się stanie, jeżeli równocześnie ulegnie zapłodnieniu więcej niż jedna komórka jajowa?

Jeżeli w tym samym czasie znajdują się w jajo­wodach dwie dojrzałe komórki jajowe i jeżeli obie zostaną zapłodnione przez plemniki — rozwija się wówczas ciąża bliźniacza. Oba zapłodnione jaja przesuwają się w kierunku macicy. Tam usadawiają się w przygotowanym do tego celu (w opi­sany poprzednio sposób) podścielisku w różnych miejscach i rozwijają jedno niezależnie od Drugiego. Tego rodzaju bliźnięta nie są do siebie po­dobne w tym stopniu co opisane poprzednio bliź­nięta jednojajowe, ponieważ pochodzą one z dwóch różnych komórek jajowych i dwóch różnych plem­ników. Nazywamy je bliźniętami dwujajowymi. Po­dobieństwo między nimi może być takie jak zwy­kle pomiędzy rodzeństwem.

Dlaczego z jednych zapłodnionych komó­rek jajowych rozwijają się chłopcy, a z innych dziewczęta?

W obrębie jądra każdej komórki płciowej znajdu­ją się drobne nitkowate twory zwane chromosoma­mi (o czym już była mowa w poprzednim roz­dziale), których struktura decyduje między inny­mi o płci dziecka. Jeżeli komórka jajowa zostanie zapłodniona przez plemnik posiadający chromosomy typu męskiego — to rozwinie się dziecko płci mę­skiej, jeżeli natomiast zostanie zapłodniona przez plemnik posiadający chromosomy typu żeńskiego —
to rozwinie się dziecko płci żeńskiej. Wynika z tego, że o płci dziecka decyduje komórka na­sienna (plemnik). Czy komórka jajowa zostanie zapłodniona przez plemnik o cechach męskich czy o cechach żeńskich — jest to tylko kwestia przy­padku. W czasie trwania ciąży matka nie może mieć wpływu na płeć dziecka.

Co jest przyczyną, że dziecko jest po­dobne albo do matki, albo do ojca?

O podobieństwie dziecka do rodziców decydują chromosomy. Chromosomy, o których już była mo­wa, składają się z genów. Geny są to drobne czą­steczki materii, które przenoszą cechy dziedzicz­ne i decydują między innymi o takich cechach, jak budowa ciała, rysy twarzy, wygląd oczu, skó­ry, kolor włosów, a nawet do pewnego stopnia o charakterze człowieka.

Jak to się dzieje, że dziecko może być podobne do matki swojego ojca, pod­czas gdy ojciec wcale nie jest do niej podobny?

Czasem cechy dziedziczne przeskakują przez jedno pokolenie, tzn. ujawniają się dopiero u wnuków. Istnieje wiele możliwości kombinacji i połączeń genów. U niektórych osób może wystąpić podo­bieństwo do kogoś z krewnych przy zupełnym bra­ku podobieństwa do rodziców i dziadków.

Co się słanie, jeżeli komórki nasienne zostaną zdeponowane w ustroju kobiety wtedy, kiedy komórka jajowa została już zapłodniona?

Z chwilą kiedy, zapłodnione jajo zagnieździ się w macicy — odpowiednie bodźce zostają przeka­zane do przysadki mózgowej. Gruczoł ten z kolei zaczyna produkować hormony, które zatrzymują dalsze wytwarzanie komórek jajowych. W ten spo­sób nie ma możliwości zapłodnienia nowego jaja aż do czasu, dopóki nie urodzi się dziecko i do­póki nie rozpocznie się ponowne wytwarzanie jaj.

Co to są dwojaczki syjamskie?

Bliźniaki syjamskie są to zwykłe bliźniaki, których ciała jednak nie oddzieliły się od siebie całkowicie. Jajo po zapłodnieniu zawsze zaczyna się dzielić i staje się wkrótce całym zespołem komórek, które nadal ciągle się dzielą. W przypadku bliźniąt nor­malnych pierwszy podział doprowadza do powsta­nia dwóch zupełnie odrębnych komórek, natomiast w przypadku bliźniąt syjamskich pierwszy podział komórki jajowej nie doprowadza do całkowitego oddzielenia się ich od siebie. Pozostaje pewna po­wierzchnia, na której te dwa rozwijające się orga­nizmy są z sobą złączone; może to być powierzchnia klatki piersiowej, brzucha, lub inna część ciała. Jeżeli bliźnięta tego rodzaju utrzymują się przy życiu — to żyją przyłączone jedno do drugiego do czasu odpowiedniej rozdzielającej je operacji. Ope­racja taka może być z powodzeniem wykonana tyl­ko w wypadku, gdy zrośnięte są powierzchniowe części ciała, np. mięśnie lub kości, a nie ważne dla życia narządy wewnętrzne, jak mózg, układ pokarmowy czy tp. W zjawisku tym nie można do­patrywać się wpływu dziedziczności i zdarza się ono bardzo rzadko. Nazwa „bracia syjamscy” po­chodzi od dwóch chłopców-bliźniąt posiadają­cych wyżej opisane cechy, którzy urodzili się w Syjamie bardzo dawno temu.

Czy bliźnięta są mniejsze od płodów po­jedynczych?

Nie zawsze, lecz zdarza się to bardzo często, po­nieważ nie mają w łonie matki tyle miejsca ile ma pojedynczy płód. Aby pomieścić bliźnięta, macica matki musi rozciągnąć się w większym stopniu. Ustrój matki musi również zapewnić im większą ilość pożywienia. Żadne z bliźniąt nie otrzymuje jednak tej ilości, w którą normalnie zaopatrywany jest płód pojedynczy.

Czy bliźniętom nie jest zbyt ciasno w ło­nie matki? Czy nie zderzają się one z sobą głowami i czy nie kopią się wzajemnie

W przypadku ciąży bliźniaczej jest rzeczywiście dla płodów mniej miejsca w macicy niż w przy­padku ciąży pojedynczej. Jednak płody bliźniacze z reguły są nieco mniejsze niż przeciętne płody pojedyncze. Poza tym, każdy płód bliźniaczy, po­dobnie jak inne płody, jest chroniony przez ota­czający go płyn, który niweluje wszystkie urazy i wstrząsy, jakie mogą się zdarzyć.

Macierzyństwo i ojcostwo

Dotychczas omawialiśmy dwie fazy dojrza­łości. Pierwsza — to dojrzałość fizyczna, czyli pełny rozwój ciała, i druga, to dojrzałość płciowa, czyli rozwój narządów rozrodczych.

Oprócz dojrzałości fizycznej i płciowej istnieje jeszcze inny rodzaj dojrzałości. Zanim młodzi lu­dzie staną się dorosłymi, muszą ukończyć swoje wykształcenie. Dla jednych będzie to oznaczało dalsze kontynuowanie studiów po uzyskaniu ma­tury, dla innych będzie to dalsza nauka w szkole zawodowej lub jakieś inne studia specjalne. W tym okresie młodzież staje wobec problemu wyboru zawodu. Młody człowiek zanim podejmie się utrzy­mania rodziny musi uzyskać jakieś zajęcie. Sprawa posiadania i wychowania dzieci oznacza zarówno dla męża, jak i żony wzięcie na siebie dużej od­powiedzialności.

Założenie rodziny i własnego domu zarówno dla mężczyzny, jak i kobiety jest najczęściej możliwe nie wcześniej jak po przekroczeniu lat dwudziestu.

W tym okresie powinni oni wykazywać zupełną dojrzałość fizyczną jak i dojrzałość w dziedzinie myślenia, postępowania i uczuć. Być dorosłym L wziąć na siebie obowiązki rodzicielskie — znaczy to wkroczyć w zupełnie nowy świat.

Obecnie przypomnijmy sobie jeszcze raz o tych ważnych komórkach, które umożliwiają mężczyź­nie i kobiecie posiadanie potomstwa. Zanim nowa istota ludzka rozpocznie swój rozwój, komórka płciowa męska musi połączyć się z komórką płcio­wą żeńską w ciele kobiety. A więc dla zapoczątkowania nowego życia potrzebni są ojciec i matka.

Jednym z powodów, dla którego mężczyzna i ko­bieta zawierają małżeństwo jest to, że umożliwia im ono częste przebywanie ze sobą, wspólne dzie­lenie radości i trosk, wzajemne okazywanie sobie miłości. Stwarza to w ich domu atmosferę radości i zadowolenia. Ta bliskość i wzajemne zrozumienie znajduje również wyraz we współżyciu płciowym. Uczucia wzajemnej miłości oraz fizyczna atrakcyjność kobiecego ciała dla mężczyzny i męskiego ciała dla kobiety powodują napływ krwi do na­rządów płciowych, który u mężczyzny wywołuje wzwód prącia. Czynne okazywanie sobie wzajem­nego uczucia miłości — pieszczoty służą jako przy­gotowanie do aktu płciowego. Podczas bliskiego kontaktu obu partnerów występuje u kobiety wzmożenie wydzielania śluzu pochwowego, który ułatwia odbycie stosunku płciowego. W czasie stosunku uczucie miłości i podniecenia nasila się aż do punktu kulminacyjnego, którym jest wy­trysk nasienia. W czasie wytrysku plemniki wydo­stają się z narządów rodnych mężczyzny i zostają złożone w górnej części pochwy. Zaraz po przej­ściu tego punktu kulminacyjnego zarówno u męż­czyzny, jak i u kobiety stan podniecenia ustępuje miejsca uczuciu uspokojenia i zadowolenia. Wpraw­dzie w czasie wytrysku wydobywa się z ciała męż­czyzny tylko stosunkowo niewielka ilość płynu nasiennego, zawiera on jednak setki milionów plemników. Złożone w pochwie plemniki nie po­zostają bezczynne. Witka stanowiąca jak gdyby ogonek plemnika wykonuje ruchy falujące, które powodują przesuwanie się go z pochwy do macicy. Następnie plemniki przebywają drogę wzdłuż szyjki i jamy macicy i przedostają się do cienkich jajowo­dów. Droga ta trwa od jednej do kilku godzin.

Jeżeli w czasie wędrówki przez jajowody plem­niki w jednym z nich napotkają żywą komórkę jajową — wówczas zwykle dochodzi do zapłodnie­nia. Polega ono na tym, że jednemu z plemników udaje się wtargnąć do komórki jajowej i wówczas rozpoczyna się proces nowego życia. Jednak do­wiedzieć się o tym, czy nastąpiło zapłodnienie, można dopiero po upływie miesiąca. Pierwszym objawem, który daje znać kobiecie, że w jej łonie zaczęło się nowe życie, jest brak objawów mie­siączkowania w przewidzianym terminie, lub wy­stąpienie miesiączki o bardzo słabym nasileniu. Jeżeli kobieta to stwierdzi, powinna udać się do- lekarza, aby upewnić się, że istotnie nastąpiło za­płodnienie. Jeżeli lekarz stwierdzi ciążę, matka może spodziewać się, że wkrótce zacznie odczu­wać pewne charakterystyczne objawy, jak np. mdłości.

Przed przystąpieniem do dalszego opisu — nale­ży jeszcze raz przypomnieć, że życie nowej istoty ludzkiej może rozpocząć się tylko w następstwie połączenia się plemnika z jajem. Połączenie się tych dwóch komórek jest niezbędnym warunkiem rozmnażania. Podczas procesu zapłodnienia doko­ła otoczki komórki jajowej gromadzą się tysiące plemników, które usiłują przez nią przedostać się do środka komórki. W wyniku tego ataku otoczka zostaje osłabiona i jeden z plemników, ale tylko jeden, przedostaje się do środka. Inne wkrótce obu­mierają, ponieważ te, które nie połączyły się z ko­mórką jajową pozostają przy życiu w obrębie na­rządów rodnych matki przez bardzo krótki czas (około 48 godzin).

Może się to wydać dziwne, że tylko jeden plem­nik jest potrzebny do zapłodnienia jaja, a mimo to ustrój mężczyzny wytwarza ich miliony. Należy jednak pamiętać, że zapłodnić jajo może tylko plemnik zdrowy i dostatecznie aktywny. Wiele z nich ginie w czasie długiej drogi przez pochwę, macicę i jajowody. Wiele ich też potrzeba do za­atakowania i osłabienia otoczki komórki jajowej w tym stopniu, żeby jeden mógł przez nią się przebić.

Teraz zobaczymy co się dzieje z samotnym plem­nikiem, który dostał się do jaja. Jego główka za­nurza się w dojrzałe jajo, a witka odpada. Jądro plemnika powiększa się i łączy z jądrem komórki jajowej. Zapłodnione jajo posuwając się powoli wzdłuż jajowodu w kierunku macicy ulega po­działowi. Z początku z jednej komórki tworzą się dwie, następnie cztery, osiem, szesnaście itd. Wkrótce płód wygląda jak owoc maliny. Po upły­wie około dziewięciu miesięcy z tej kulki ży­wej materii rozwinie się przygotowane do życia na zewnątrz organizmu matki dziecko, którego ciało składa się z przeszło dwustu bilionów ko­mórek.

Każda komórka posiada w środku jądro — okrą­gły mały twór w kształcie dysku — otoczone gala­retowatą masą zawierającą substancje odżywcze potrzebne dla rozwoju. Na zewnątrz komórki znaj­duje się ochraniająca ją otoczka.

Najważniejszą częścią każdej komórki płciowej jest jej jądro składające się z delikatnych, cien­kich nitkowatych tworów zwanych chromosomami. Chromosomy są przenośnikami cech dziedzicznych, zawierają bowiem pewne substancje chemiczne, które decydują o przenoszeniu się z rodziców na dzieci takich cech, jak na przykład podobieństwo rodzinne. Chromosomy można obejrzeć pod mi­kroskopem przy użyciu dużego powiększenia i przy zastosowaniu specjalnej techniki barwienia komórek.

Większość komórek ludzkiego ciała, jak na przy­kład komórki nerwowe, mięśniowe, kostne oraz komórki krwi — zawierają po czterdzieści osiem chromosomów każda. Natomiast komórki płciowe (plemnik i jajo) zawierają tylko po dwadzieścia cztery chromosomy. Jest to zupełnie zrozumiałe i uzasadnione, gdyż należy pamiętać, że te dwie komórki łączą się w jedną nową, z której rozwija się płód. Otrzymując dwadzieścia cztery chromo­somy od plemnika i dwadzieścia cztery od jaja, zapłodniona komórka jajowa będzie posiadała ją­dro zawierające czterdzieści osiem chromosomów. Połowa ich pochodzi od ojca, a reszta od matki. Kiedy zapłodnione jajo ulega podziałowi, dzielą się również jego chromosomy tak, że każda następna komórka w nowym ustroju ludzkim posiada tę samą, co komórki macierzyste, ilość chromosomów, czyli czterdzieści osiem. Chromosomy w różnych komórkach różnią się wielkością, kształtem i wy­glądem. Niektóre są nitkowate, inne proste lub zgięte w kształcie przecinka. Składają się one z ty­sięcy mikroskopijnych cząsteczek zwanych gena­mi. Geny są rozmieszczone w obrębie chromoso­mów podobnie jak paciorki na sznurku.

One właśnie stanowią ten czynnik szczególny, który decyduje o takich cechach fizycznych, jak kolor oczu i włosów, taka czy inna budowa ciała oraz o szeregu innych właściwości ustroju róż­niących jednego człowieka od drugiego. Geny wywierają również wpływ na poszczególne komórki decydując o tym, w jakim kierunku potoczy się ich dalszy rozwój i jaką część ciała lub jaki narząd będą one stanowiły w przyszłości. A więc z jed­nych komórek rozwijają się gruczoły, z innych ko­ści, mięśnie, skóra oraz pozostałe tkanki ustrojowe.

Geny zatem jako przenosiciele cech dziedzicz­nych są przyczyną tego, że na przykład chłopiec ma kędzierzawą czuprynę, podobnie jak jego oj­ciec, lub dziewczyna ma brązowe oczy, podobnie jak jej matka. Geny znajdują się w chromosomach, chromosomy mieszczą się w jądrze, jądro zaś sta­nowi część centralną komórki. Kiedy pewne cechy są przenoszone przez geny z rodziców na dzieci — mówimy, że cechy te są odziedziczone.

Dziedziczność więc jest ważnym czynnikiem w rozwoju organizmu. Ale i takie czynniki, jak odżywianie, sen oraz otoczenie, w którym dany osobnik wzrasta, są również dla rozwoju bardzo istotne.

Zanim zakończymy nasze rozważania na temat komórki jajowej i plemnika oraz na temat sposo­bu ich połączenia się w celu zapoczątkowania ży­cia nowej istoty ludzkiej, zastanówmy się nad tym, jak to się dzieje, że czasem zamiast jednego dziec­ka rodzą się bliźnięta.

Według statystyki bliźnięta rodzą się raz na osiemdziesiąt porodów.

Pamiętamy, że u kobiety uwalnia się z jajnika co miesiąc jedno jajo, które następnie wędruje wzdłuż -jajowodu. Czasem jednak zdarza się, że oba jajniki równocześnie wytwarzają po jednym jaju lub też jeden jajnik wytworzy na raz dwie komórki jajowe. Oznacza to, że obie komórki ja­jowe w tym samym czasie znajdują się w jajowo­dach i oczekują na spotkanie z plemnikami. Je­żeli w tym czasie odbędzie się zbliżenie płciowe i obie komórki jajowe zostaną zapłodnione — w wyniku tego zapłodnienia urodzą się bliźnięta.

W wyniku zapłodnienia dwóch odrębnych komó­rek jajowych rozwijają się bliźnięta określone ja­ko bliźnięta dwujajowe lub dwojaczki. Mogą one być tej samej lub różnej płci. Bliźnięta takie są po­dobne do siebie w takim stopniu jak normalne, po­zostałe rodzeństwo. Zwykle różnią się między sobą znacznie co do wielkości, koloru włosów i oczu, mimo że rodzą się bezpośrednio jedno po drugim.

W czasie rozwoju w łonie matki, każde z bliźniąt dwujajowych posiada swój własny pęcherz płodo­wy oraz każde jest pępowiną połączone z podłożem w innym miejscu macicy.

Czasem zdarza się, że bliźnięta rozwijają się z je­dnej komórki jajowej. Podczas pierwszego podziału jaja dwie jego połówki mogą rozdzielić się w taki sposób, że każda z nich uzyskuje samodzielność i staje się zalążkiem nowego ustroju. Powstałe w wyniku tego podziału bliźnięta rozwijają się w macicy w tym samym pęcherzu płodowym i są połączone z podłożem w tym samym miejscu. Bliź­nięta jednojajowe są bardzo do siebie podobne, mają wygląd prawie identyczny i tę samą płeć (albo chłopcy, albo dziewczynki), są tego samego wzrostu, często trudne do odróżnienia, ponieważ mają takie same rysy twarzy oraz ten sam kolor włosów i oczu.

Trojaczki mogą powstać w następstwie zapłodnie­nia trzech różnych komórek jajowych albo jednej, dzielącej się następnie na trzy części, z których każda staje się samodzielną i niezależną komórką będącą zalążkiem nowego płodu. Trojaczki mogą również powstać w wyniku innej kombinacji. Na przykład mogą być zapłodnione dwie komórki ja­jowe, z których jedna ulega podziałowi na dwie niezależne komórki dając w sumie potrójną ciążę.

Podobnie czworaczki mogą powstać w następ­stwie podziału na cztery części jednej komórki ja­jowej, lub podziału dwóch czy trzech komórek, a nawet w następstwie zapłodnienia czterech od­rębnych komórek jajowych.

Urodzenie dwojga albo trojga dzieci na raz w jednym czasie określa się jako poród wielo­krotny — mnogi.