Od niemowlęctwa do wieku młodzieńczego

Dlaczego ludzie mają włosy na ciele?

Nie wiemy dokładnie, dlaczego włosy rosną na niektórych częściach ciała. Pojawienie się wło­sów na ciele, szczególnie pod pachami i w oko­licy łonowej, jest między innymi oznaką tego, że człowiek osiągnął dojrzałość płciową, czyli że jego komórki płodowe są zdolne do zapłodnienia.

Dlaczego tak wielu uczniów i uczennic szkoły średniej ma krosty na twarzy? Czy można temu zapobiec?

W okresie młodzieńczym gruczoły łojowe skóry stają się bardzo czynne. Wytwarzają one znaczną ilość łoju, który powinien być wydalany przez małe otworki zwane porami (lub w okolicy, gdzie rosną włosy, przez torebki włosowe). Ponieważ różne części ciała rozwijają się z różną szybko­ścią, pory nie zawsze mogą dostosować się do tempa pracy tych gruczołów. Wydzielina łojowa zbiera się wówczas w skórze w postaci czopów łojowych, które mogą ulegać zakażeniu i pod­rażnieniu. Częste stosowanie mydła i wody po­zwala na usunięcie nadmiaru wydzieliny łojowej. Jest rzeczą wskazaną zachowanie specjalnej diety, uregulowanie snu, uprawianie gimnastyki na świe­żym powietrzu, a w przypadkach uporczywych porada lekarska.

Dlaczego niektóre trzynastoletnie dziew­częta są wyższe od chłopców w tym samym wieku?

Dziewczęta z reguły uzyskują wcześniej dojrzałość fizyczną. Zaczynają rosnąć szybciej w wieku lat dziesięciu lub jedenastu osiągając zwykle swój pełny wzrost między rokiem osiemnastym i dwu­dziestym. Natomiast chłopcy rozpoczynają ten okres szybkiego wzrostu o dwa lata później i kon­tynuują go aż do lat dwudziestu jeden lub dwóch. Wskutek tego trzynastoletnie dziewczęta mają wyższy wzrost niż chłopcy w tym samym wieku.

Dlaczego ciało kobiety jest inaczej zbu­dowane niż mężczyzny?

Jedną z czynności ciała kobiety — jest rodzenie dzieci. W związku z tym biodra jej są szersze, a brzuch dłuższy — przystosowany do możliwo­ści rozwijania się w nim płodu. Piersi kobiety powiększają się też w tym celu, aby po urodze­niu dziecka mogła ona zapewnić mu pokarm w po­staci mleka.

Dlaczego nowo narodzone dziecko nie mo­że dobrze widzieć?

Oczy dziecka wymagają pewnego czasu, aby przy­zwyczaić się do świata znajdującego się na ze­wnątrz łona matki. Najpierw dziecko nie może nastawić oczu na różne odległości, jak to robi dorosły, potrafi też tylko odróżnić plamę jasną od ciemnej. Nie widzi również na większą od­ległość. Stopniowo oczy niemowląt zaczynają od­bierać prawidłowe wrażenia wzrokowe. Stopniowo też dostrzegane przedmioty zaczynają coś dla nich znaczyć.


Pytania

Czy może się zdarzyć, że na skutek ja­kichś zaburzeń dziecko przestanie ros­nąć zachowując swój wzrost dziecinny przez cale życie?

Jest to mało prawdopodobne. Prawie wszystkie dzieci rosną normalnie i uzyskują wzrost dorosłe­go człowieka. Jeżeli powstaną jakieś zaburzenia w funkcjach przysadki mózgowej, wówczas nor­malny wzrost zostaje zahamowany. W tych bar­dzo rzadkich przypadkach osobnik taki jest karło­waty. Jeżeli natomiast czynność gruczołu przysad­kowego trwa zbyt długo, wówczas może nastąpić wzrost nadmierny, co określamy jako gigantyzm. Jednakże zdarza się to również wyjątkowo rzadko.

Jeżeli u niemowląt i u małych dzieci nie czuć przykrego zapachu potu, to dlaczego występuje on u starszych?

W wieku lat około dziesięciu i wkrótce potem niektóre gruczoły w ustroju stają się bardziej czynne. Dzieje się to w związku z przygotowywa­niem się ustroju do okresu dojrzewania. Wśród tych gruczołów znajdują się potowe i łojowe. Gru­czoły te zaczynają wytwarzać więcej łoju i wię­cej potu niż w okresie dzieciństwa. Obfite wy­dzielanie potu powoduje nieraz nieprzyjemny za­pach, któremu jednak można zapobiec przez częste kąpiele oraz przez stosowanie środków odwania­jących (talk, spirytus itp.).

Rola gruczołów

Istnieją różne rodzaje gruczołów dokrewnych. Każdy z nich ma do spełnienia określone zada­nie — wysyła hormony, które je wykonują.

Na przykład hormony produkowane przez jeden z gruczołów pomagają ustrojowi w trawieniu i przyswajaniu pokarmów takich, które zapewniają rozwój mocnych zębów, kości i silnych mięśni. Hormony pochodzące z innego gruczołu umożli­wiają ustrojowi przyswajanie cukru i jego zamia­nę w energię, którą zużywa w czasie ruchu lub innego wysiłku mięśni. Jeszcze inny hormon umożliwia w chwili podniecenia lub strachu zmobi­lizowanie pewnej dodatkowej energii, która po­zwala na szybsze działanie mięśni.

Widzieliśmy wszyscy nieraz, jak kot przestra­szony przez psa wygina się w pałąk i napręża całe ciało. Jest on wówczas gotowy do walki dzięki gwałtownemu wydzieleniu określonego hor­monu.

Spośród wszystkich gruczołów wydzielania we­wnętrznego najważniejszym, jakkolwiek nie więk­szym od ziarnka grochu, jest przysadka mózgowa. Znajduje się ona w mózgu. Jeden z hormonów wy­dzielanych przez ten gruczoł jest niezbędny dla wzrostu. Jego zadaniem jest dopilnowanie, aby ciało zdrowego, normalnie odżywionego dziecka osiągnęło swój pełny wzrost. Inny hormon przy­sadki reguluje czynności gruczołów płciowych.

Gruczoły płciowe u kobiety znajdują się w dol­nej części jamy brzusznej, u mężczyzny w mosznie, nieco poniżej brzucha.

Gruczoły płciowe mężczyzny i kobiety są różne. U mężczyzny składają się one z dwu jąder, a u kobiety z dwóch jajników.

Wprawdzie niemowlęta i dzieci posiadają rów­nież gruczoły płciowe, jednak nie są one czynne aż do okresu pokwitania. Okres pokwitania, inaczej dojrzałości, oznacza początek wieku młodzieńczego, czyli wieku, kiedy ludzka jednostka staje się zdol­na do rozmnażania.

Okres ten rozpoczyna się zwykle w wieku od lat dwunastu do piętnastu, przy czym u dziewcząt o dwa lata wcześniej niż u chłopców.

 

Różnice w budowie ciała

W miarę wzrostu i rozwoju zaznaczają się duże różnice w budowie ciała. Podczas gdy jedna dziew­czynka jest niskiego wzrostu i szczupła, inna tegoż samego wzrostu może być tęga. Kiedy indziej znów młodzi chłopcy i dziewczęta są wysocy i smukli, podczas gdy inni w tym samym wieku są również wysokiego wzrostu, lecz mocnej budowy. Podob­ne różnice budowy i wzrostu możemy obserwować w każdej grupie osób dorosłych.

Mając około dwudziestu lat chłopiec jest prze­ciętnie o 12,5 cm wyższy i waży około 6 kg więcej niż dziewczynka w tym samym wieku. W okresie od lat kilkunastu do dwudziestu lub dwudzie­stu kilku osiąga się dojrzałość fizyczną. W wie­ku lat osiemnastu dziewczyna osiąga już swój pełny wzrost, podczas gdy chłopiec może jesz­
cze nieco rosnąć do lat dwudziestu lub trochę dłużej.

Zwykle o tym okresie rozwoju mówi się tak, jakby zwiększenie wzrostu było jedyną zmianą, jaka zachodzi pomiędzy okresem dzieciństwa i okre­sem dojrzałości. W rzeczywistości jest to sprawa o wiele bardziej złożona. W tym czasie bowiem zmienia się również kształt i budowa ciała,’ przy czym głowa, ramiona, nogi i inne części ciała rosną z różną szybkością.

Weźmy na przykład głowę. Czaszka, czyli część kostna głowy, rośnie szybciej przed urodzeniem, kiedy płód znajduje się jeszcze w łonie matki. Głowa noworodka jest tak duża, że stanowi jedną czwartą długości ciała. Po urodzeniu następuje dal­szy wzrost głowy aż do dziewięciu lub dziesięciu lat kiedy to uzyskuje ona swój prawie całkowity wzrost.

U dorosłego człowieka głowa stanowi tylko jed­ną ósmą jego całkowitej wysokości. Kości rąk i nóg w chwili urodzenia się dziecka są bardzo krótkie i pozostają stosunkowo krótkie w okresie dzieciń­stwa. Dopiero w wieku lat dziesięciu zaczynają się one wydłużać. W okresie dojrzewania nastę­puje to w takim tempie, że u kilkunastolatka ręce i nogi wydają się nieproporcjonalnie długie w sto­sunku do reszty ciała. Ten stan pewnej niezgrabności nie trwa jednak długo.

Tułów, czyli część ciała znajdująca się pomiędzy szyją i nogami, rozwija się także, lecz w nieco inny sposób. U noworodka jest on długi i rośnie szybko przez jakiś czas, po czym w dzieciństwie — aż do okresu dojrzewania, wzrost jego staje się wolniejszy. Całkowity wzrost tułowia uzyskuje się w okresie dojrzałości. Kilkuletnie dziecko prawie wcale nie ma talii. U kilkunastolatka natomiast jest ona wyraźnie zaznaczona, co podkreśla długość jego nóg. W wyniku dalszego wzrostu tułowia mło­dzieniec lub dziewczyna osiągają harmonijną budo­wę osoby dorosłej.

Twarz również kształtuje się w pewien odrębny sposób. W okresie dzieciństwa rysy zmieniają się powoli, natomiast w okresie młodzieńczym ulegają gwałtownym zmianom. Górna część twarzy: czoło i nos rozwijają się prędzej niż dolna. Podbródek i szczęka najpóźniej uzyskują swój pełny rozwój.

Na przykład czterolatek ma nos mały, równy lub zadarty, małe usta oraz mniej rozwinięty podbró­dek. Natomiast człowiek dorosły ma dłuższy i wy­raźniej ukształtowany nos, bardziej ostro zazna­czone rysy, pełniejsze usta i mocniejszy podbródek.

Identyczne rysy twarzy u dwojga różnych ludzi zdarzają się oczywiście bardzo rzadko, chyba że są to bliźniaki, o których będzie mowa później.

Różnice w budowie ciała chłopców i dziewcząt stają się widoczne wkrótce po przekroczeniu lat dziesięciu.

U chłopców rozwijają się szersze barki, dłuższe ramiona i większe ręce niż u dziewcząt. Są oni również mocniejsi i częściej posługują się siłą swych mięśni. Dlatego też w różnych czynnościach wy­magających wysiłku fizycznego chłopcy z reguły są sprawniejsi.

Kiedy dziewczyna zbliża się do okresu dojrze­wania, zaczynają się u niej zaznaczać cechy ko­biece budowy ciała. Następuje wzrost piersi, a biodra stają się okrąglejsze i szersze. Występo­waniu tych cech kobiecych towarzyszą zmiany czynności niektórych gruczołów wydzielania we­wnętrznego, w szczególności gruczołów płcio­wych — jajników.

Pod wpływem działania gruczołów płciowych, wygląd chłopca staje się bardziej męski.

Gruczoły są to małe, lecz bardzo ważne narządy naszego organizmu. Jedne z nich regulują wzrost i rozwój, inne spełniają szereg niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu czyn­ności.

Spróbujmy poznać dwie najważniejsze grupy tych gruczołów oraz główne zadania, jakie mają do spełnienia.

Do jednej z nich należą gruczoły wyposażone w przewody odprowadzające wydzielinę na ze­wnątrz organizmu, jak na przykład gruczoły potowe.

W okresie młodzieńczym czynność tych gruczo­łów nasila się. Takie czynniki, jak upalna pogoda, forsowniejsze ćwiczenia lub podniecenie, zwykle wywołują pocenie się. Nadmierne wydzielanie potu wywołuje czasem przykrą woń, której można za­pobiec za pomocą codziennej kąpieli oraz stoso­wania środków odwaniających.

Wzmożona czynność gruczołów łojowych, pozo­stająca często w związku z nieregularnym odży­wianiem się, może wywołać w okresie dojrzewania pewne zaburzenia w skórze. Zaburzenia te mogą przejawiać się – w różnym stopniu — od pojedyn­czych krostek na twarzy aż do uporczywie wystę­pujących i utrzymujących się wykwitów w postaci tak zwanego trądziku. Zachowanie czystości, właściwie dobrana i zrównoważona dieta, dosta­tecznie długi sen i ćwiczenia fizyczne — zwykle wystarczają do usunięcia tych objawów. W nie­których przypadkach jednak potrzebna jest porada lekarska.

Inna grupa gruczołów, to tzw. gruczoły we­wnętrznego wydzielania; wytwarzają one pewne substancje chemiczne, które nazywamy hormona­mi. Gruczoły te, pod wpływem bodźców’ doprowa­dzonych do nich za pomocą nerwów z różnych części ciała, wydzielają swoje hormony do krwi. Hormony te następnie działają pobudzająco lub hamująco na czynności innych gruczołów.

Jakkolwiek są one produkowane w bardzo ma­łych ilościach — to jednak odgrywają bardzo waż­ną rolę w procesie rozwoju i wzrostu. Działają na różne narządy w sposób swoisty, zależny od tego, z jakich gruczołów pochodzą. Ten system przeka­zywania bodźców z układu nerwowego do gruczo­łów, które z kolei produkują hormony — zasługuje na szczególną uwagę.

Rozwój człowieka

Historia rozwoju i wzrostu ludzkiej istoty jest może najbardziej interesująca ze wszystkich opowieści. Proces, który w ciągu dwudziestu kil­ku lat zmienia malutkie niemowlę w dorosłego mężczyznę lub dorosłą kobietę — jest jednym z wielkich cudów natury. Cud ten odbywa się stale, co dzień — co minutę wśród chłopców i dziewcząt całego świata.

Ten proces rozwoju rozpoczyna się już w łonie matki — od momentu zapłodnienia.

Zaraz po urodzeniu niemowlę płaczem oznaj­mia swoje przybycie na świat. Płaczem posługuje się ono jeszcze przez dłuższy czas. Ponieważ nie może mówić — głośny płacz jest jedynym spo­sobem zawiadomienia otoczenia o potrzebach nie­mowlęcia. Niemowlę płacze, gdy jest głodne, zmę­czone, gdy jest mu zimno lub niewygodnie.

Niektórzy młodzi ludzie są zdziwieni i ubawieni wyglądem nowo narodzonego dziecka. Jest ono czerwone, małe, nosek ma podobny do guziczka i zezujące oczka, główkę łysą lub pokrytą przy­klejonymi do czaszki włoskami. Pomarszczona i wy­krzywiona twarzyczka wygląda jak miniatura twarzy starca. Jednak wkrótce zaczyna nabie­rać normalnego wyglądu niemowlęcia.

Spróbujmy prześledzić rozwój przeciętnego dziecka w ciągu pierwszych kilku lat i przy­patrzmy się, czego się ono nauczyło w tym czasie.

Należy pamiętać, że niektóre dzieci zdobywają różne umiejętności wcześniej — inne później. Dziecko, o którym będzie mowa, jest tylko przy­kładem. W rzeczywistości żadne nie rozwija się w zupełnie identyczny sposób.

Noworodek, prócz tego, że jest słaby i bezradny, przez miesiąc lub dwa źle widzi. Dopiero gdy ma cztery tygodnie — zaczyna przyglądać się ludzkim twarzom. Mając dwa miesiące dostrzega zabawki poruszane przed nim i nawet się uśmiecha. „Mowa” jego w tym czasie składa się przeważnie z bulgo­czących dźwięków. Czteromiesięczne niemowlę umie już potrząsać swoją grzechotką. W miesiąc później może pochwycić łyżkę, jakkolwiek nie po­trafi posługiwać się nią przy jedzeniu.

Jeżeli przed dzieckiem sześciomiesięcznym po­stawimy lusterko, będzie ono dotykało własnego odbicia, jakby chciało pogłaskać żywego sobowtó­ra. W tym okresie dziecko jest tłuściutkie, pogod­ne, żwawe.

Podczas pierwszych miesięcy życia dziecko szyb­ko rośnie i przybywa na wadze. W życiu człowieka są dwa okresy najszybszego wzrostu. Pierwszy — to kilka lat po urodzeniu. Drugi zaczyna się w okre­sie powyżej 10 roku życia.

Siedmiomiesięczne dziecko ma już na tyle roz­winięte kości i mięśnie, że może usiąść o własnych siłach. W tym czasie bawi się już zabawkami: kloc­kami, niedźwiadkiem lub nawet swymi własnymi paluszkami. W miesiąc później może ono, chwie­jąc się, stanąć przy pomocy dorosłych. Wkrótce trzymając się krzeseł lub nóg od stołu posuwa się dookoła pokoju.

Nadchodzi wreszcie pierwsza rocznica urodzin. Dzień ten — to kamień milowy zarówno w życiu dziecka, jak i w życiu jego rodziców. Dziecko może bawić się w „koci łapki”, kiwać rączką przy po­żegnaniu robiąc ,,pa”, może też prawdopodobnie powiedzieć „mama”, „tata” i inne proste „wyra­zy”. Zafascynowane własnym głosem powtarza wielokrotnie te same dźwięki. W ten sposób na­biera wprawy w wydawaniu dźwięków, któ­rymi później będzie posługiwało się w codziennej mowie. Większość dzieci mając osiemnaście mie­sięcy może wymawiać około siedmiu wyrazów. Od tego czasu nauka mówienia postępuje tak szybko, ze dwuletnie dziecko może wymawiać już od 250 — do 300 słów. W wieku dwóch i pół lat więk­szość tych wyrazów może być zrozumiana przez otoczenie. Dziecko z mieszaniny dźwięków i okrzy­ków tworzy przez jakiś czas swój własny język.

Pierwsze samodzielne chwiejne kroki dziecko stawia mając przeważnie czternaście lub piętnaście miesięcy. Pełne zapału próby chodzenia kończą się zazwyczaj upadkiem. Jednakże nóżki dziecka są jeszcze tak krótkie, że upadek nie przynosi żadnej szkody.

Na swoje drugie urodziny dziecko może już nie tylko spacerować, lecz z wielkim zachwytem biega po domu. Od kilku miesięcy umie już posługiwać się nocniczkiem, a mając już wiele słów do swojej dyspozycji, potrafi nawet powiedzieć matce, kiedy go potrzebuje. Dwulatek bawi się najchętniej lal­kami.

Mając trzy lata — uczy się samo jeść, pomaga przy ubieraniu się i wkładaniu obuwia.

W tym wieku i chłopiec, i dziewczynka chętnie bawią się z rówieśnikami — zaczynają poznawać konieczność współżycia z innymi dziećmi.

W wieku lat czterech dzieci zadają nieskończoną ilość pytań. W tym czasie mogą one już same się myć, wycierać ręce i twarz. Mogą również poma­gać rodzicom spełniając drobne polecenia. Mowa ich osiąga zdolność tworzenia pełnych zdań. Dzieci pięcioletnie mogą nie tylko ubierać się bez pomocy, lecz potrafią również wymawiać od 1500 do 3000 słów.

Takie umiejętności, jak bieganie, wspinanie się, rzucanie i łapanie piłki, ślizganie się na łyżwach i skakanie, rozwijają się w okresie, kiedy dziecko zaczyna chodzić do szkoły.

Nie należy zapominać, że mówimy o rozwoju przeciętnego dziecka. Czas, w jakim dziecko zaczy­na chodzić, rozmawiać i wykonywać inne czynno­ści może u różnych dzieci być różny. Rozwój ten nie podlega ścisłym regułom.

Jednym ze sposobów określania fizycznego roz­woju człowieka jest porównanie wymiarów ciała u chłopców i dziewcząt w poszczególnych jego okresach. Noworodek — chłopczyk i dziewczyn­ka — mają podobne wymiary, jakkolwiek u chłop­ców stwierdza się często nieznacznie większy wzrost i wagę. Podczas pierwszych trzech lat za­równo u chłopców, jak i u dziewczynek stwierdza się bardzo szybki przyrost wagi i wzrostu. Trzy­letnie dziecko ma wzrost dwa razy, a wagę trzy­krotnie większą niż noworodek. W wieku od trzech do dziesięciu lat szybkość wzrostu maleje. U dziew­cząt przyrost roczny nie dochodzi przeciętnie do 5 cm, u chłopców natomiast przekracza tę cyfrę. W związku z tym chłopcy są na ogół nieco wyżsi od swych rówieśniczek. Należy jednak pamiętać, że nie każdy mały chłopczyk jest wyższy od swej rówieśniczki. Istnieje jeszcze szereg innych czyn­ników, jak odżywianie, sen, świeże powietrze, światło słoneczne, gimnastyka, wzrost rodziców i dziadków — wszystkie one mają wpływ na wzrost dziecka. Dziewczynki w wieku lat jedenastu lub dziesięciu zaczynają rosnąć szybciej i wyprzedzają chłopców zarówno we wzroście, jak i w wadze.

Ten przyśpieszony wzrost trwa aż do lat trzy­nastu lub czternastu dzięki czemu dziewczęta stają się fizycznie dojrzałe o 2 lata wcześniej niż chłop­cy. Następnie przychodzi kolej na chłopców. W wieku od dwunastu do trzynastu lat zaczynają oni z zadziwiającą szybkością wyrastać ze swoich ubrań. Mając lat piętnaście znów dorównują dziew­czętom we wzroście.

Okres ten nazywa się okresem dojrzewania. U dziewcząt zaczyna się on w wieku od dwunastu do trzynastu lat, u chłopców od czternastu do pięt­nastu i trwa aż do osiągnięcia dojrzałości. W związku z tym wskaźnik wzrostu dziewcząt obniża się wcześniej, u chłopców natomiast szyb­ki wzrost nadal trwa przez następny rok lub dwa. Okres dojrzewania stanowi zatem etap szybkiego wzrostu. Pierwszy taki etap, jak już wspomniano występuje bezpośrednio po urodzeniu.

Nie ma chyba dwojga dzieci, które rosłyby z do­kładnie taką samą szybkością. Podobnie jak wszyst­kie ludzkie istoty różnią się między sobą wyglądem i sposobem zachowania się, tak różnią się również szybkością swojego wzrostu i rozwoju. Obserwując np. trzech piętnastoletnich chłopców często widzi się, że jeden z nich wygląda jeszcze jak dziecko ze swoją słabą budową i rysami małego chłopca, inny natomiast będzie robił wrażenie dorosłego mężczyzny, mimo że dopiero rozpoczął naukę w li­ceum.