Opieka higieniczno-zdrowotna

Czas wolny

Dla dzieci wykazujących zaburzenia w za­chowaniu szczególne znaczenie ma prawidło­wo zorganizowany i wykorzystany czas wolny.

Czas wolny dziecka to ta pora dnia, która pozostaje do wyłącznej jego dyspozycji. Obej­muje on jednak także dobrowolnie przyjęte na siebie obowiązki społeczne (np. praca w orga­nizacji harcerskiej, praca w samorządzie szkol­nym, w świetlicy itp.). Czas wolny dziecka może być przeznaczony na jego odpoczynek, roz­rywkę i realizowanie osobistych zaintereso­wań.

Ilość czasu wolnego i sposób jego wykorzy­stania w dużej mierze zależą od organizacji życia w rodzinie. Im sprawniej funkcjonuje dom, tym więcej czasu wolnego pozostaje dla jego członków.

Jak wykazały badania, najkorzystniejszą i najbardziej skuteczną formą spędzania czasu wolnego jest czynny wypoczynek – np. gimna­styka, przejażdżka rowerem, gry i zabawy na powietrzu, zajęcia sportowe, turystyka itp. Podstawowym zadaniem jest obniżenie napię­cia nerwowego. Oczywiście rodzaje odpoczyn­ku dostosowujemy do indywidualnych właści­wości dziecka. A zatem może to być dobra lektura bądź realizowanie własnego hobby poprzez różnorodne zajęcia, w których znajdzie wyraz inwencja twórcza i własna aktywność dziecka, ¡której wyładowanie jest niezbędne dla zdrowia psychicznego. Zajęcia mające na celu odpoczynek dziecka muszą być szczególnie w przypadku dzieci z zaburzeniami równowagi nerwowej — stosunkowo krótkie, wplatane w rytm pracy zasadniczej, tj. uczenia się.

Dziecku należy stworzyć odpowiednie wa­runki do wypoczynku. Fakt, że dysponuje ono czasem wolnym, nie jest jeszcze równoznaczny z wypoczywaniem. W domu pełnym hałasu dziecko nie odpoczywa. Podobnie rzecz się ma w gwarnej świetlicy szkolnej. Aby odpoczynek dziecka stał się właściwą formą regeneracji jego sił, musi być właściwie zorganizowany, na równi z zajęciami obowiązkowymi.

Nauka w szkole – mimo wielu przyjemnych momentów – nie zapewnia dziecku dostatecz­nego odprężenia i zwolnienia napięcia psy­chicznego. Ożywienie psychiczne i pełne roz­ładowanie napięcia następuje podczas zajęć pozalekcyjnych, w czasie wolnym. W radosnej i swobodnej zabawie dzieci zahamowane oży­wiają się, a zbyt ruchliwe – wyładowawszy nadmiar energii – stają się spokojne. W zbio­rowej zabawie dzieci mogą wyzbyć się takich cech jak bojaźliwość, lenistwo, niezaradność itp. Planowo organizowane spędzanie wolnego czasu może wytwarzać u dzieci nawyki tak bardzo pożądane w przyszłym, dorosłym życiu.

Szczególne znaczenie ma wykorzystanie cza­su wolnego dla wzmocnienia organizmu i po­prawy stanu zdrowia dziecka. W czasie wol­nym następuje odprężenie psychofizyczne or­ganizmu, uwolnienie go od nadmiaru wysiłku intelektualnego. Ruch fizyczny podczas różnych zabaw, gier i ćwiczeń rozwija układ mięśniowo-kostny i sprawność fizyczno-ruchową, wy­wiera dodatni wpływ na psychiczne samopo­czucie dziecka.

Dla zachowania i umocnienia zdrowia dzie­ci doniosłe znaczenie mają różnorodne formy wychowania fizycznego i sportu, turystyki i krajoznawstwa, które sprzyjają czynnemu wy­poczynkowi. Z uwagi na to, że są najbardziej dostępne i sprzyjają prawidłowemu kształtowa­niu się osobowości dzieci, mogą być w tym celu przez rodziców świadomie ukierunkowane i rozwijane. Wychowanie fizyczne, sport, tu­rystyka i krajoznawstwo to najbardziej aktyw­ne dziedziny wychowania rekreacyjnego, obej­mujące bogaty zakres form i treści oddziały­wania wychowawczego na dzieci. Wykorzysta­nie przez dzieci różnych rodzajów rekreacji fizycznej zapobiega znużeniu, nudzie, wzmaga zaciekawienie rzeczywistością, rozbudza aktyw­ność i sprawność ruchową, kształtuje samo­dzielne myślenie, przygotowuje do społecznego działania w grupie. Uprawianie różnych dys­cyplin sportowych, gier i zabaw ruchowych, tu­rystyki i krajoznawstwa, codziennych małych spacerów, wycieczek, rajdów sprzyja ogólnemu odprężeniu psychicznemu, mobilizuje do dal­szego wysiłku fizycznego i umysłowego oraz likwiduje wszelkie niepożądane napięcia.

Walor uprawianych w czasie wolnym zajęć sportowych, turystyki i krajoznawstwa polega również na tym, że dostarczają one bogatych przeżyć, wiążą uczuciowo, kształtują pozytywne cechy charakteru, jak: wytrwałość, upór w dą­żeniu do celu, ambicję, odwagę, poczucie przyjaźni, koleżeństwa, solidarność i odpowie­dzialność za losy zespołu.

Przygotowanie do właściwego spędzenia czasu wolnego jest niejednokrotnie sprawą trudniejszą niż przygotowanie do zawodu, mu­si ono bowiem uwzględniać indywidualne za­interesowania, zdolności i skłonności, musi także wyrabiać określone umiejętności i na­wyki, wyposażać w pewne techniki do póź­niejszego wykorzystywania ich w czasie wol­nym. Przez tak realizowane wychowanie nastę­puje rozbudzenie potrzeb i zainteresowań oraz przygotowanie do prowadzenia określonego trybu życia w czasie wolnym od pracy.

Wyraźny wpływ na zachowanie się dziecka mają jego zainteresowania. Potrzeba przeby­wania z przedmiotami swych zainteresowań, niepokój intelektualny, potrzeba rozszerzania wiadomości sprawiają, że dziecko kieruje swą aktywność na działalność poznawczą, a nie wyładowuje jej w zachowaniach niepożąda­nych. W czasie wolnym dziecko ma szerokie możliwości realizowania swych zainteresowań. Dzieci źle uczące się i sprawiające kłopoty swym zachowaniem wraz z rozwijającym się zainteresowaniem zmieniają stosunek do za­dań szkolnych i domowych, inaczej wykorzy­stują wolny czas. Wzrasta u nich poczucie bez­pieczeństwa i oparcia w grupie społecznej. Zdobywają wiarę w siebie, mają co robić, czym się zająć, cieszyć. Dziecko o dobrym samopoczuciu, pogodne, zadowolone, mają­ce przed sobą przyjemną perspektywę spę­dzenia wolnego czasu znacznie chętniej wy­pełnia obowiązki szkolne.

Bywa jednak, że zainteresowania i zajęcia pozalekcyjne ujemnie wpływają na powodzenie w nauce szkolnej. Często dziecko jest obcią­żone nadmiarem zajęć pozalekcyjnych, których wybór nie zawsze jest zgodny z rzeczywistymi zainteresowaniami. Uczestniczą w nich ,,bo tak życzą sobie rodzice”.

Niektóre dzieci nie uczęszczają na żadne zajęcia pozalekcyjne, cały swój wolny czas poświęcając na czynności związane z kolekcją znaczków, pocztówek, nalepek, starych monet, modeli, proporczyków itp. Czynności te zbytnio je absorbują i wyczerpują siły potrzebne do nauki. Ponadto tego rodzaju wielokierunkowe zainteresowania nie sprzyjają wyrabianiu ta­kich cech, jak dokładność w pracy, wytrwa­łość, rzetelność itp. Najczęściej dziecko przy- wyka do powierzchownego wykonywania za­dań.

W związku z tym zastanówmy się, czy nasze dziecko dobrze wykorzystuje czas wolny na realizowanie swoich zainteresowań. Czy są to zainteresowania jednym ‚ problemem, czy też wszystkim po trosze. Wnikliwa obserwacja’ dziecka pomoże nam w ukierunkowaniu jego zainteresowań.

Praca rodziców nad rozwojem zainteresowań dzieci powinna zmierzać do tego, by skłonić je do zaangażowanego oddania się wybranej pasji. Oddanie się umiłowanym zajęciom daje dziecku radość, sprawia przyjemność, powo­duje odprężenie psychiczne i fizyczne. Dziecko nie zawsze wie, co mu będzie potrzebne w przyszłości. We właściwym wyborze powinni mu pomóc dorośli — rodzice i wychowawcy.

Wypełnienie czasu wolnego treścią wzboga­cającą osobowość dziecka nakłada na rodzi­ców obowiązek wychowania do wolnego czasu.

Skoro czas wolny obejmuje różnorodne for­my aktywności poza obowiązkami szkolnymi i domowymi, a w dorosłym życiu i poza obo­wiązkami zawodowymi, to tych form życia trze­ba się po prostu nauczyć. Stąd też pomoc rodziców w tym zakresie jest nieodzowna.

Pamiętajmy, że dziecko pragnie kontaktów z rodzicami, których chce naśladować nie tylko w pracy, ale i w zabawie, w czasie wol­nym.

Niedomagania domu w zakresie organizo­wania dzieciom czasu wolnego rekompensuje szkoła.

Rozwijanie zainteresowań przez pracę szkol­ną i pozaszkolną ma na celu stworzenie wa­runków sprzyjających wyzwoleniu inwencji dziecka, wzbogacającej jego osobiste życie.

Czego nie może dokonać szkoła w zakresie rozwijania zainteresowań ze względu na rygor programowy, to może nadrobić wychowanie pozalekcyjne i pozaszkolne, organizowane przez pałace, domy kultury, organizacje mło­dzieżowe oraz środki masowego przekazu – przede wszystkim radio i telewizję.

Radio, adapter, magnetofon w dużym stop­niu wypełniają czas wolny dziecka, lecz równo­cześnie powstaje tu problem odpowiedniego planowania odbioru właściwych programów. Rodzice mogą pomóc dzieciom w takim do­borze programu, aby były to pozycje wartoś­ciowe i nie zajmowały całego czasu, przezna­czonego na odpoczynek. Dotyczy to zwłaszcza dzieci wykazujących zaburzenia w zachowaniu, gdy telewizja – oprócz tego, że odciąga od przebywania na świeżym powietrzu — może spowodować zniekształcenia w budowie fizycz­nej, wywołać zaburzenia wzrokowe oraz za­burzenia w układzie nerwowym.

Dużą wartość wychowawczą mają zajęcia prowadzone przez organizacje dziecięce i mło­dzieżowe, w których dzieci mogą uczestniczyć w czasie wolnym. Podczas tych zajęć przeży­wają one konkretne sytuacje społeczne i przy­gotowują się do przyszłych obowiązków spo­łecznych. Ponadto w organizacji zaczyna dzia­łać opinia publiczna, z którą należące do organizacji dziecko liczy się. Opinia ta nie­jednokrotnie przeciwdziała niepożądanym za­chowaniom.

Wśród różnych form oddziaływania na dziec­ko, wzmacniających jego zdrowie, ważną rolę odgrywa muzyka. Dobra muzyka wzbogaca życie uczuciowe człowieka, daje radość, przy­nosi uśmiech, wnosi w życie psychiczne oży­wienie, pozwala wypoczywać. Dzieci przy mu­zyce na ogół chętnie wykonują ćwiczenia, bawią się, same rade muzykują. Tę wrażli­wość na dźwięki należy budzić i rozwijać, wprowadzając piosenki, zabawy ze śpiewem, wspólne rodzinne muzykowanie i śpiewanie. Muzyka dla wielu rodzin i ich dzieci może stać się interesującą formą wypełniania czasu wolnego.

Plan dnia

Organizm ludzki jest czuły na bodźce cza­sowe. Zwłaszcza u dziecka regularność trybu życia wpływa dodatnio na rozwój fizyczny i umysłowy, głównie na układ nerwowy. Należy konsekwentnie przyzwyczajać dziecko do sta­łego trybu życia, według nakreślonego planu, którego założeniem podstawowym jest oszczęd­ne i produktywne zużywanie energii nerwowej i zachowanie zdrowia. Przy dokładnym prze­strzeganiu rozkładu dnia system nerwowy wy­czerpuje się znacznie mniej. W rodzinach, któ­re ustalają plan dnia, dzieci wyrastają spokoj­niejsze, tam natomiast, gdzie takiego planu nie ma, dzieci stają się nerwowe i rozdraż­nione.

Skutki nie uregulowanego trybu życia, nie- dosypiania i zaburzonego snu dzieci odbijają się ujemnie na zdrowiu, zachowaniu i postę­pach w nauce. Zły stan zdrowia i niewłaściwa opieka nad dzieckiem mogą wydatnie wpły­wać na zmniejszenie się siły procesów nerwo­wych oraz zachwianie ich równowagi.

Dziecko uczęszczające do szkoły musi mieć codziennie zaplanowany czas pracy z podzia­łem na zajęcia w szkole,’ naukę w domu oraz czas na odpoczynek. Każda niedziela i dni wolne od- nauki powinny być przewidziane w zasadzie na odpoczynek w celu regeneracji sił psychicznych. Racjonalne gospodarowanie siłami dziecka wymaga określonej równowagi pomiędzy wielkością energii zużytej na pracę a regeneracją sił psychicznych i fizycznych w czasie wolnym od obowiązków w szkole i w domu. Zachwianie tej równowagi powoduje osłabienie organizmu dziecka, bóle głowy, wzmożoną nerwowość, szybkie męczenie się, zmniejszanie się odporności na choroby, apa­tię itp.

Problem odpoczynku nie zawsze jest uwzglę­dniany i doceniany przez środowisko rodzinne. Rodzice interesują się głównie pracą dziecka (nauką szkolną), nie jego wypoczynkiem, zwła­szcza w ciągu dnia. Tymczasem zapewnienie w planie dnia dziecka — obok czynności wyni­kających z obowiązków szkolnych lub domo­wych — także czynności wypoczynkowych jest sprawą pierwszorzędnej wagi dla rozwoju fi­zycznego i psychicznego dzieci w ogóle, a dzieci z zaburzeniami zachowania w szcze­gólności.

Właściwy pod względem zdrowotnym i pe­dagogicznym przebieg doby życia dziecka w wieku 7—15 lat wygląda następująco:

Nauka w szkole i odrabianie zadań w domu powinny zajmować dziecku w wieku 7—15 lat najwyżej 8 godzin, sen 9 godzin, inne zajęcia, na które składają się obowiązki pozaszkolne (domowe) i posiłki – 3 godziny, a czas wolny wynosić powinien 4 godziny. Opracowując z dzieckiem plan dnia, nie należy zapominać o feriach zimowych i wiosennych. Ten czas rodzice winni szczególnie starannie zaplano­wać. Ferie należy wykorzystać na całkowite oderwanie się od zwykłego trybu pracy i nauki. Najbardziej wskazany jest wyjazd na obóz szkolny lub wyjazd z rodzicami, by dziecko mogło obcować z przyrodą i uczyć się współ­życia z innymi.

Rozwój dziecka

Ważnym warunkiem prawidłowego rozwoju płodu, a później dziecka jest przestrzeganie zasad higieny psychicznej. Istotne są warunki otoczenia przyszłej matki. Choroby, złe lub niedostateczne odżywianie, wyczerpanie, kło­poty i zmartwienia w Znacznym stopniu osła­biają zdrowie matki i niekorzystnie odbijają się na rozwoju płodu.

Płód przez dziewięć miesięcy dzieli losy matki, czerpie od -niej wszystko, co mu jest potrzebne, składniki dla wzrostu i rozwoju. Tkanka nerwowa w ogóle, a rozwijającego się organizmu w szczególności, wykazuje ogromną wrażliwość na wszelkiego rodzaju trucizny.

Wśród najczęściej używanych i dlatego naj­bardziej- niebezpiecznych trucizn układu ner­wowego wymienia się przede wszystkim alkohol i nikotynę. Niszczycielskie działanie przejawia alkohol we wszystkich komórkach, gdyż uszka­dza żywe białko, które stanowi nie tylko zrąb każdej komórki, ale jest ośrodkiem jej naj­ważniejszych funkcji życiowych. Szczególnie łatwo alkohol uszkadza komórki młode, będą­ce w okresie rozwoju. Zażywanie w czasie ciąży alkoholu pod jakąkolwiek postacią (wód­ka, wino, piwo itp.) jest bardzo szkodliwe. Alkohol bowiem drogą krwionośną uszkadza płód i może wywołać zwyrodnienie dziecka, czego dowodem jest fakt, że 70% dzieci dotk­niętych padaczką lub upośledzonych umysłowo to dzieci, których rodzice nadużywali napojów
alkoholowych. Dzieci zrodzone pod wpływem zatrucia alkoholowego lub zatrute alkoholem w okresie karmienia piersią matki wykazują nadmierną pobudliwość układu nerwowego, są krzykliwe, często dotknięte poważnym niedo­rozwojem.

Fakt picia alkoholu matki często uzasadnia­ją rzekomym dodatnim jego wpływem na „przybywanie pokarmu”. A tymczasem spożyty przez nie alkohol bardzo szybko przenika do mleka i zatruwa dziecko. Zdrowe zrazu, we­sołe niemowlęta stają się nagle bez widocz­nej przyczyny osowiałe, smutne, przestają się interesować otoczeniem, tępieją.

Podobnie jak alkohol, szkodliwie na układ nerwowy działa nikotyna. Nikotyna przechodzi z ‚krwi matki przez łożysko do płodu i zatruwa go. Karmiąca matka, która pali papierosy, również zatruwa nie tylko siebie, ale także dziecko. Badania ostatnich lat wykazały bez­sporny związek między paleniem papierosów a rodzeniem się wcześniaków lub dzieci o niż­szym ciężarze ciała.

Dla ogólnego procesu rozwojowego i wy­chowawczego dziecka ważny jest już sam prze­bieg ciąży i porodu oraz rodzaj płodu. Dziec­ko, które przychodzi na świat w sposób łatwy, bez powikłań — wywołuje inne reakcje emo­cjonalne u obojga rodziców niż dziecko., któ­rego przyjściu na świat towarzyszył długi i du­ży wysiłek, do czego – zdarza się – dochodzi jeszcze uszkodzenie organizmu dziecka w cza­sie porodu, które może nastąpić, gdy z uwagi na stan matki i bezpieczeństwo płodu niezbęd­na jest interwencja chirurgiczna. Uszkodzenia tego typu nazywamy urazami porodowymi.

Dla równowagi procesów nerwowych nie bez znaczenia są również przebyte przez dziecko choroby. Układ nerwowy koordynuje działal­ność całego organizmu. Zależność jest tu jed­nak obustronna. Powiedzenie: „W zdrowym ciele zdrowy duch” ma swoje głębokie uza­sadnienie.

Jeżeli organizm dziecka jest zdrowy — łat­wiej zachować w zdrowiu jego układ nerwo­wy. Wszelkie choroby osłabiają ten układ, dzieci stają się apatyczne, bierne lub rozdraż­nione, niespokojne, płaczliwe.

Na osłabienie układu -nerwowego bądź wzmożenie pobudliwości nerwowej w poważ­nym stopniu wpływa upośledzenie narządów zmysłów, zwłaszcza wzroku i słuchu. Bezustan­ne napięcie uwagi, aby zrozumieć, co mówi nauczyciel, lub zbyt wielki wysiłek wzrokowy dla odczytania zlewających się na tablicy zna­ków — powodują znużenie, przejawiające się w bólach, zawrotach głowy, rozproszeniu uwa­gi i w nadpobudliwości psychoruchowej.

W rozmowach z rodzicami dość często stwierdza się niedocenianie potrzeb dziecka i nieznajomość warunków, niezbędnych dla za­chowania jego równowagi psychicznej. Jak­kolwiek większość rodziców może uchronić dziecko przed spaniem w jednym pokoju ze sobą lub z rodzeństwem — nie czyni tego, bo jeden z pokoi zazwyczaj przeznacza się wy­łącznie na przyjmowanie gości, oglądanie te­lewizji itp.

Optymalna liczba godzin snu na dobę jest różna dla każdego wieku dziecka. Dzieci w wieku dojrzewania powinny spać minimum dziewięć godzin na dobę, lecz wiele z nich z różnych względów śpi znacznie poniżej tej normy. Jednym przeszkadzają awantury w do­mu, drugim oglądanie przez rodziców w tym samym pomieszczeniu telewizji, jeszcze innym brak właściwego rozkładu dnia dziecka. Sen to naturalny fizjologiczny wypoczynek po dzien­nej aktywności całego organizmu, a szczegól­nie jego układu nerwowego. U wielu dzieci tymczasem występują zaburzenia snu — śpią niespokojnie, zrywają się, mają trudności w zasypianiu, a rano budzą się zmęczone. W szkole są rozproszone, mają wyraźnie obniżo­ną sprawność umysłową. Aby sen dziecka był w pełni wartościowy dla systemu nerwowego, wskazane są przed nim różne zajęcia domowe (porządkowe) i uspokajające, jak wycinanie, rysowanie, szycie, robienie na drutach, maj­sterkowanie.