Rozwój psychiczny

Wiek dojrzewania

Wiek dojrzewania jest również okresem szybkie­go i znacznego rozwoju umysłowego. Młody czło­wiek zaczyna przyswajać sobie zdolność rozumie­nia i posługiwania się pojęciami ogólnymi (abstrak­cyjnymi), takimi jak wolność, sprawiedliwość, prawda itp., których przedtem nie rozumiał. Uzy­skuje również zdolność analizowania i rozumowa­nia, jakkolwiek zdolność tę ma jeszcze w stopniu niedostatecznym, a często nawet prymitywnym. Wypowiadane w tym wieku sądy nie zawsze są oparte na przesłankach logicznych i ścisłych — często natomiast opierają się one na podłożu ra­czej uczuciowym. Dyskusja między młodzieżą a do­rosłymi bywa nieraz trudna, gdyż argumenty dorosłych nie trafiają do jej przekonania op tego o motywy uczuciowe i nieraz sprzeczne z logiką.

Te wszystkie zdobycze w połączeniu z bujnym rozkwitem życia uczuciowego przyczyniają się do tego, że młody człowiek zaczyna interesować się i poznawać swoje własne życie wewnętrzne.

Odkrycie własnej indywidualności i odrębności od innych przez pewien czas pochłania jego uwagę w bardzo dużym stopniu. Odkrywa on coraz to nowe dziedziny życia wewnętrznego i te odkrycia napełniają go dumą i nadmiernym często poczu­ciem własnej wartości. Wydaje się mu, że jest znacznie lepszy i wartościowszy od innych, że do­kona w życiu rzeczy niezwykłych. Stąd rodzi się uczucie wyższości i lekceważenia w stosunku do innych, a szczególnie w stosunku do dorosłych. Ten lekceważący stosunek zaznacza się również w odniesieniu do rodziców i wychowawców. Mło­dzież w tym wieku najczęściej nie chce uznawać żadnych autorytetów i jest nastawiona buntowniczo do wszelkich uznawanych zasad..

To nastawienie krytyczne i opozycyjne nie po­siada wyłącznie cech negatywnych. Z krytyki oto­czenia i istniejącej rzeczywistości oraz szeroko rozbudowanych stanów emocjonalnych powstają początkowo niejasne i mgliste — później coraz lepiej sprecyzowane — własne poglądy na przy­szłość i na swoją rolę w życiu. Myśli o przyszłości są zwykle w tym wieku pełne optymizmu i zapału do czynów niezwykłych i bohaterskich, tak że często można nazwać je raczej marzeniami, a nie realnymi projektami.

Okres ten jednak kryje w sobie wiele niebezpie­czeństw i zasadzek. Młody człowiek wyrywa się do samodzielności i postępowania niezależnego od opinii starszych, a nawet do wyraźnego przeciw­stawienia się tej opinii. Chce sam decydować o tym, co jest dobre i co jest złe, jakkolwiek niemożność dostatecznie trzeźwej oceny różnych zjawisk oraz brak równowagi emocjonalnej nie pozwala mu nieraz na wybór najwłaściwszej drogi postępo­wania.

Występuje wówczas wielka wrażliwość i podat­ność na wszelkie wpływy środowiska i otoczenia. Teatr, kino, literatura, pisma ilustrowane, wreszcie najbliższe otoczenie — przykład kolegów — wszyst­ko to znajduje bardzo żywy oddźwięk i reakcję. Pochodzące stąd bodźce urabiają w dużym stop­niu charakter, a nawet kierunek zainteresowań i zamiłowań.

Bodźce te, zależnie od ich wartości, mogą wpły­wać albo dodatnio, konstruktywnie i harmonizująco na psychikę młodego człowieka, albo destrukcyjnie i rozkładająco pod względem moralnym. Pobu­dzona fantazja i naturalna w tym okresie wzmo­żona odwaga może młodego człowieka pchnąć za­równo w kierunku czynów szlachetnych, prawych, a nawet bohaterstwa i poświęcenia — jak i w kie­runku chuligaństwa, pijaństwa, a nawet czynów przestępczych, które popełnione w stanie pewnej ograniczonej zdolności ich oceny mogą fatalnie za­ciążyć nad jego dalszym losem.

Należy też zwrócić uwagę, że w okresach wojen­nych i bezpośrednio po wojnie oraz w latach wiel­kich kryzysów społecznych młodzież przeżywa zna­cznie więcej niż w czasach normalnych, i ma moż­ność obserwowania z bliska lub nawet brania bezpo­średniego udziału w różnych trudnych i skompli­kowanych sytuacjach życiowych. Pod wpływem tej zwiększonej ilości przeżyć i doświadczeń i to często doświadczeń przykrych — następuje przyśpieszo­ny rozwój psychiczny — rozwój ten nie jest tak harmonijny, jak powinien być. Odbywa się w wa­runkach trudnych, wymagających nieraz dużej odporności psychicznej i siły moralnej. Mło­dzież wtedy zmuszona jest w tempie przyśpie­szonym zdawać odpowiedzialny i trudny egzamin życiowy.

W takich warunkach może się zdarzyć, że jed­nostki słabsze i mniej odporne nie zdają tego egzaminu i wybierają drogę pozornie łatwą, która prowa­dzi do wypaczenia i zmarnowania najlepszych nie­raz szans życiowych.

Ta powyżej przedstawiona w skrócie ewolucja prawie wszystkich dziedzin życia duchowego mło­dzieży w wieku dojrzewania jest następstwem wielu czynników — jednak zasadniczą rolę odgry­wają w niej wpływy hormonalna, a szczególnie wpływy hormonów płciowych.

Zachodzące pod wpływem tych hormonów zmia­ny w ustroju są źródłem wielu niepokojów i kon­fliktów, zarówno z sobą samym, jak i z otocze­niem. Przyczyną tych niepokojów jest również między innymi niedokładna albo błędna ocena różnych procesów i doznań, jakie w tym czasie za­chodzą wewnątrz ustroju. W związku z tak gwał­townymi i wielkimi zmianami fizjologicznymi po­wstają w organizmie pewne nowe objawy, a nawet przejściowe niedomagania, o których była mowa w poprzednich rozdziałach. Te normalne przeobra­żenia ustroju stają się jednak czymś niezwykłym i tajemniczym, wprawiającym w ruch najgłębsze stany emocjonalne i pobudzającym fantazję, stają się źródłem licznych konfliktów wewnętrznych i nieporozumień z otoczeniem. Zmienność nastro­jów, jaka cechuje ten okres, wyraża się, między innymi, w stanach podniecenia i nadmiernej aktyw­ności na zmianę z uczuciem zniechęcenia i nieza­dowolenia; w nieoczekiwanych uczuciach rado­ści lub smutku nie mających uchwytnego uzasad­nienia.

Ponieważ okresowi temu towarzyszy często nie­ufność do starszych, młody człowiek boi się mówić o swoich przeżyciach,, kryje się z nimi, przyczy­niając się do utrzymywania się przez jakiś czas tego stanu podniecenia i niepokoju. Dopiero około 17 ro­ku życia następuje pewne uspokojenie. Między 17 a 21 rokiem występuje powolny proces uzyski­wania równowagi pomiędzy stanami uczuciowymi a rozsądkiem.

Jak widzimy z powyższego opisu — pierwsze objawy popędu płciowego i dojrzewania płciowe­go — czyli wystąpienie pierwszej miesiączki u dziewczyny i pierwszej polucji u chłopca — wyprzedza znacznie okres dojrzałości całego ustro­ju. Występują one znacznie wcześniej nim orga­nizm jest przystosowany do odpowiednich reakcji emocjonalnych i psychicznych oraz prawidłowego wykonywania bez szkody dla siebie odnośnych czynności fizjologicznych.

Zrozumienie i należyta ocena tego podstawowego faktu zarówno przez rodziców, jak i przez młodzież powinny ułatwić tej ostatniej właściwe przejście przez trudny okres dojrzewania.

Życie uczuciowe dziecka

Życie uczuciowe dziecka w tym okresie jest dość nieskomplikowane, a zamierzenia i pragnie­nia raczej skromne — toteż okres ten cechuje ra­czej spokój i równowaga w zachowaniu się.

Taki stan trwa mniej więcej do jedenastego roku życia. W tym czasie na psychikę dziecka za­czynają wywierać coraz wyraźniejszy wpływ pew­ne zmiany fizjologiczne, jakie zachodzą w ustroju, związane z okresem przygotowawczym do okresu dojrzewania.

Wiemy z poprzednich rozdziałów, jak przemożny wpływ wywierają hormony wydzielane przez gru­czoły płciowe na cały ustrój młodego człowieka, zmieniając stopniowo i przekształcając jego wy­gląd i samopoczucie.

Psychika dziecka na początku tego okresu — to znaczy mniej więcej od lat 11 do lat 14 — znaj­duje się również pod wyraźnym wpływem tych zmian fizjologicznych, jakkolwiek nie zdaje ono sobie z tego sprawy, a często i jego dorosłe oto­czenie nie docenia należycie zachodzących zmian.

Dzieci w tym okresie stają się często, pozornie bez powodu, rozdrażnione i przeczulone, niezado­wolone z siebie i innych. Czasem reagują prze­sadnie na zdarzenia drobne i mało ważne, co wy­wołuje z kolei rozterkę wewnętrzną.

Dziecko nie jest w stanie dokładnie określić, co mu jest i co z nim się dzieje, z czego wypływają częste nieporozumienia i konflikty ze starszymi. Ten stan rozdrażnienia znajduje swój wyraz w zmianie zachowania się, zmianie stosunku do otoczenia i starszych. Dziecko staje się krnąbrne, przekorne, obojętne w stosunku do najbliższych, czasem nawet złośliwe lub okrutne. Czasem po­pełnia czyny narażające na niebezpieczeństwo jego zdrowie, a nawet życie. Oczywiście, wiele dzieci przechodzi ten okres stosunkowo spokojnie i łagod­nie, u niektórych zaś występują tylko pewne wy­żej wymienione objawy.

Ten stan rozdrażnienia może również przeszka­dzać w skupieniu i uwadze w czasie lekcji, co może odbić się na postępach w nauce.

Jeżeli chodzi o zainteresowania intelektualne — to chłopcy w tym wieku najchętniej czytają książ­ki o niezwykłych przygodach i podróżach, o wal­kach z Indianami itp.

Jak wiemy, objawy dojrzałości płciowej u dziew­cząt występują mniej więcej o 2 lata wcześniej niż u chłopców. Jednakże wystąpienie pierwszej mie­siączki u dziewczyny (w wieku 12—13 lat) lub pierwszego nocnego wypływu nasienia — polucji — u chłopca (w wieku 14—15 lat) nie świad­czy jeszcze o dojrzałości, a raczej jest tylko obja­wem toczącego się nadal procesu dojrzewania, który trwa jeszcze przez następne 2—3 lata.

Okres dojrzewania charakteryzują nie tylko opi­sane uprzednio bardzo doniosłe zmiany fizyczne w ustroju, jest on bowiem również okresem nie­mniej doniosłych i głęboko sięgających zmian psy­chicznych — okresem kształtowania się osobowości młodego człowieka. Zmiany te dokonują się nie od razu i nie tak łatwo i prosto. Zycie psychiczne jest w tym czasie bardzo bogate i skomplikowane. Pod wpływem hormonów wydzielanych przez gruczoły płciowe oraz innych hormonów współzależnych, które oddziałują także na układ nerwowy, doko­nuje się również szereg zasadniczych zmian w za­kresie psychiki. Powstają nowe, nie znane przed­tem wzruszenia i uczucia. Kształtują się nowe po­pędy, budzą się nowe pragnienia, niepokoje i porywy.

Ogólnie jednak, co należy podkreślić, podczas okresu dojrzewania dominującą pozycję zajmuje życie uczuciowe. Przeżycia uczuciowe młodzieży różnią się jednak znacznie od uczuć osób do­rosłych. Przede wszystkim cechuje je pewna prze­sada i nadmierna afektacja. Wykazują one dużą zmienność przechodząc łatwo od jednej krańcowości do drugiej .— od zachwytu do pogardy, od zapału do zniechęcenia. Poza tym stany emocjo­nalne młodzieży cechuje często pewna nieokreślo­ność i mglistość. Ta nieokreśloność nastrojów i ży­czeń najczęściej jest objawem rozpoczynającego się, lecz jeszcze niezupełnie wykształconego i nie­uświadomionego popędu płciowego.

W wieku tym budzi się i jest silnie odczuwana potrzeba przyjaźni — a związki przyjaźni zawarte w tym okresie są najtrwalsze. W tym również wieku rozwijają się i kształ­cą wzniosłe uczucia takie, jak miłość ojczyzny, miłość ludzkości, zdolność do poświęcenia i boha­terstwa.

W odniesieniu do przedstawicieli płci przeciw­nej zachodzi w okresie dojrzewania znamienna ewolucja. O ile w okresie początkowym występu­je pewna wzajemna niechęć i unikanie, to w okre­sie późniejszym budzi się ciekawość i zaintereso­wanie połączone jednak początkowo z uczuciem dużej nieśmiałości, a nawet wstydliwości. Zarów­no u dziewcząt, jak i u chłopców budzi się zain­teresowanie własnym wyglądem zewnętrznym; chłopak zaczyna bardziej dbać o swoją fryzurę i tępić pierwsze nikłe jeszcze objawy zarostu, dziewczyna więcej czasu spędza przed lu­strem, zwraca uwagę na swój strój i nieśmiało próbuje używać pomadki do ust lub wody kolońskiej.

Okresy rozwoju psychicznego

Zagadnieniu temu są po­święcone liczne prace naukowe i popularne, a do­kładna znajomość i zrozumienie zachodzących w tym okresie procesów psychicznych ma bardzo duże znaczenie dla wychowawców i rodziców, na których ciąży obowiązek odpowiedniego wycho­wywania młodzieży. Znajomość pewnych podsta­wowych praw i zasad tego rozwoju jest również bardzo cenna dla samej młodzieży, gdyż pozwala, choćby częściowo, na lepsze zrozumienie zacho­dzących w niej zmian i na bardziej rozsądne i spo­kojne ustosunkowanie się do nich. Znajomość ta może oszczędzić niejednego konfliktu i rozterki, których tak wiele doznaje się w okresie dojrze­wania.

W związku z tym wydaje się wskazane uzupeł­nienie wywodów podanych w poprzednich roz­działach krótką charakterystyką poszczególnych okresów rozwoju psychicznego młodzieży i zorien­towanie czytelnika w różnych etapach tego złożo­nego procesu.

Uzupełnienie to powinno ułatwić zrozumienie ścisłego powiązania, jakie zachodzi pomiędzy po­szczególnymi etapami rozwoju fizycznego i psy­chicznego, znajdującego szczególnie silny wyraz w okresie dojrzewania.

Podane poniżej uwagi nie roszczą pretensji do wyczerpującego omówienia zagadnienia rozwoju psychicznego młodzieży. Mają one podać tylko krótką charakterystykę tego procesu.

Podobnie jak rozwój fizyczny — rozwój psy­chiczny dziecka i młodzieńca nie jest równomier­ny. Można odróżnić w nim okresy szybszego i wol­niejszego wzrostu. Można również ustalić pewne niejako punkty zwrotne, które nie tylko przyśpie­szają, ale również i zmieniają kierunek rozwoju. Mianowicie w różnych okresach nie tylko nasila się lub zwalnia tempo rozwoju, lecz również roz­wój ten dotyczy coraz to nowych i innych dziedzin życia psychicznego.

Mówiąc o różnych fazach rozwoju psychicznego należy pamiętać o tym, iż pomimo że istnieje pew­na zasadnicza prawidłowość i regularność w wy­stępowaniu tych okresów, to jednak każdy czło­wiek przechodzi je indywidualnie i u jednego pew­ne zmiany zachodzą nieco wcześniej, u innego nie­co później — podobnie zresztą jak to ma miejsce w czasie rozwoju fizycznego — przy czym waha­nia te są raczej regułą, a nie wyjątkiem. Należy też pamiętać o tym, że u dziewcząt, w związku z wcześniejszym wystąpieniem procesów dojrzewa­nia płciowego, niektóre cechy rozwoju psychicz­nego również występują wcześniej.

Pomimo że proces rozwoju psychicznego jest procesem ciągłym o zmiennym tylko nasileniu w różnych jego fazach, to jednak dla celów prak­tycznych można go podzielić na kilka okresów, a to ze względu na pewne cechy charakterystyczne towarzyszące tym okresom. Podział ten będzie więc umowny i będzie miał na celu ułatwienie zrozu­mienia i pewnego uporządkowania zachodzących zmian.

Ogólnie proces pełnego rozwoju psychicznego, jaki dokonuje się na przestrzeni 21 lat, można po­dzielić na okres dzieciństwa — do 11 lat i okres młodości — od 11 do 21 lat. Te zaś dwa główne okresy można jeszcze podzielić na mniejsze — podokresy albo fazy rozwoju, które zostaną kolej­no omówione.

W wieku do piątego roku życia, czyli w wieku wczesnego dzieciństwa, następuje bardzo szybki rozwój psychiczny.

W momencie przyjścia na świat dziecko jest zu­pełnie bierne i bezradne. Jest ono mniej przysto­sowane do życia i bardziej niedołężne niż jakie­kolwiek ze zwierząt. Jednak po kilku latach doko­nuje się w nim ogromna przemiana, dziecko staje się istotą o bogatym życiu psychicznym prze­wyższającym pod tym względem wszystkie zwie­rzęta.

Świat dziecka w tym okresie jest jednak bardzo różny od świata ludzi dorosłych. Dziecko w tym wieku nie odróżnia jeszcze wszystkich barw, za­pachów, dźwięków itp. Jego zainteresowanie i zro­zumienie świata zewnętrznego jest stosunkowo małe; odróżnianie pewnych faktów prawdziwych i zmyślonych — ograniczone. Świat bajki i fantazji jest pomieszany ze światem rzeczywistym. Uczucia i pragnienia dziecka w tym wieku są proste, nie­skomplikowane i nietrwałe, nabywa ono jednak w tym okresie zdolności do wykonywania począt­kowych czynności intelektualnych, jak zdolność spostrzegania, mówienia i myślenia oraz zapamię­tywania.

W okresie następnych dwu lat (do lat 7) nastę­puje pewne zwolnienie tempa rozwoju dziecka.

Jest to okres jakby pewnego wypoczynku i przy­gotowywania się ustroju do dalszego intensywnego rozwoju.

Po ukończeniu siedmiu lat następuje zwykle u dziecka zmiana zainteresowań, której towarzyszą również pewne zmiany psychiki. W tym wieku dziecko zwykle zaczyna interesować się i szybko poznawać otaczający go świat rzeczywisty. Świat fantazji i bajek powoli ustępuje. Dziecko jest bar­dziej krytyczne i mniej łatwowierne. Zamiast bajek chętnie czyta opisy przygód i podróży. Chęt­nie zbiera i gromadzi różne przedmioty często zu­pełnie bezwartościowe, lecz dla niego bardzo ważne, jak kamyczki, blaszki, pudełka, sznurki itp

Chętnie zbiera i kolekcjonuje znaczki pocztowe, owady, motyle, minerały i inne. To bardzo żywe zainteresowanie dla otaczającego świata zewnętrz­nego rozwija w nim zdolność myślenia, spostrze­gawczość i pamięć.