Okresy rozwoju psychicznego

Zagadnieniu temu są po­święcone liczne prace naukowe i popularne, a do­kładna znajomość i zrozumienie zachodzących w tym okresie procesów psychicznych ma bardzo duże znaczenie dla wychowawców i rodziców, na których ciąży obowiązek odpowiedniego wycho­wywania młodzieży. Znajomość pewnych podsta­wowych praw i zasad tego rozwoju jest również bardzo cenna dla samej młodzieży, gdyż pozwala, choćby częściowo, na lepsze zrozumienie zacho­dzących w niej zmian i na bardziej rozsądne i spo­kojne ustosunkowanie się do nich. Znajomość ta może oszczędzić niejednego konfliktu i rozterki, których tak wiele doznaje się w okresie dojrze­wania.

W związku z tym wydaje się wskazane uzupeł­nienie wywodów podanych w poprzednich roz­działach krótką charakterystyką poszczególnych okresów rozwoju psychicznego młodzieży i zorien­towanie czytelnika w różnych etapach tego złożo­nego procesu.

Uzupełnienie to powinno ułatwić zrozumienie ścisłego powiązania, jakie zachodzi pomiędzy po­szczególnymi etapami rozwoju fizycznego i psy­chicznego, znajdującego szczególnie silny wyraz w okresie dojrzewania.

Podane poniżej uwagi nie roszczą pretensji do wyczerpującego omówienia zagadnienia rozwoju psychicznego młodzieży. Mają one podać tylko krótką charakterystykę tego procesu.

Podobnie jak rozwój fizyczny — rozwój psy­chiczny dziecka i młodzieńca nie jest równomier­ny. Można odróżnić w nim okresy szybszego i wol­niejszego wzrostu. Można również ustalić pewne niejako punkty zwrotne, które nie tylko przyśpie­szają, ale również i zmieniają kierunek rozwoju. Mianowicie w różnych okresach nie tylko nasila się lub zwalnia tempo rozwoju, lecz również roz­wój ten dotyczy coraz to nowych i innych dziedzin życia psychicznego.

Mówiąc o różnych fazach rozwoju psychicznego należy pamiętać o tym, iż pomimo że istnieje pew­na zasadnicza prawidłowość i regularność w wy­stępowaniu tych okresów, to jednak każdy czło­wiek przechodzi je indywidualnie i u jednego pew­ne zmiany zachodzą nieco wcześniej, u innego nie­co później — podobnie zresztą jak to ma miejsce w czasie rozwoju fizycznego — przy czym waha­nia te są raczej regułą, a nie wyjątkiem. Należy też pamiętać o tym, że u dziewcząt, w związku z wcześniejszym wystąpieniem procesów dojrzewa­nia płciowego, niektóre cechy rozwoju psychicz­nego również występują wcześniej.

Pomimo że proces rozwoju psychicznego jest procesem ciągłym o zmiennym tylko nasileniu w różnych jego fazach, to jednak dla celów prak­tycznych można go podzielić na kilka okresów, a to ze względu na pewne cechy charakterystyczne towarzyszące tym okresom. Podział ten będzie więc umowny i będzie miał na celu ułatwienie zrozu­mienia i pewnego uporządkowania zachodzących zmian.

Ogólnie proces pełnego rozwoju psychicznego, jaki dokonuje się na przestrzeni 21 lat, można po­dzielić na okres dzieciństwa — do 11 lat i okres młodości — od 11 do 21 lat. Te zaś dwa główne okresy można jeszcze podzielić na mniejsze — podokresy albo fazy rozwoju, które zostaną kolej­no omówione.

W wieku do piątego roku życia, czyli w wieku wczesnego dzieciństwa, następuje bardzo szybki rozwój psychiczny.

W momencie przyjścia na świat dziecko jest zu­pełnie bierne i bezradne. Jest ono mniej przysto­sowane do życia i bardziej niedołężne niż jakie­kolwiek ze zwierząt. Jednak po kilku latach doko­nuje się w nim ogromna przemiana, dziecko staje się istotą o bogatym życiu psychicznym prze­wyższającym pod tym względem wszystkie zwie­rzęta.

Świat dziecka w tym okresie jest jednak bardzo różny od świata ludzi dorosłych. Dziecko w tym wieku nie odróżnia jeszcze wszystkich barw, za­pachów, dźwięków itp. Jego zainteresowanie i zro­zumienie świata zewnętrznego jest stosunkowo małe; odróżnianie pewnych faktów prawdziwych i zmyślonych — ograniczone. Świat bajki i fantazji jest pomieszany ze światem rzeczywistym. Uczucia i pragnienia dziecka w tym wieku są proste, nie­skomplikowane i nietrwałe, nabywa ono jednak w tym okresie zdolności do wykonywania począt­kowych czynności intelektualnych, jak zdolność spostrzegania, mówienia i myślenia oraz zapamię­tywania.

W okresie następnych dwu lat (do lat 7) nastę­puje pewne zwolnienie tempa rozwoju dziecka.

Jest to okres jakby pewnego wypoczynku i przy­gotowywania się ustroju do dalszego intensywnego rozwoju.

Po ukończeniu siedmiu lat następuje zwykle u dziecka zmiana zainteresowań, której towarzyszą również pewne zmiany psychiki. W tym wieku dziecko zwykle zaczyna interesować się i szybko poznawać otaczający go świat rzeczywisty. Świat fantazji i bajek powoli ustępuje. Dziecko jest bar­dziej krytyczne i mniej łatwowierne. Zamiast bajek chętnie czyta opisy przygód i podróży. Chęt­nie zbiera i gromadzi różne przedmioty często zu­pełnie bezwartościowe, lecz dla niego bardzo ważne, jak kamyczki, blaszki, pudełka, sznurki itp

Chętnie zbiera i kolekcjonuje znaczki pocztowe, owady, motyle, minerały i inne. To bardzo żywe zainteresowanie dla otaczającego świata zewnętrz­nego rozwija w nim zdolność myślenia, spostrze­gawczość i pamięć.