Nadpobudliwość psychoruchowa

Do zasadniczych odchyleń od normy w za­chowaniu należą zaburzenia neurodynamiczne, spowodowane wzmożeniem procesu po­budzenia albo przeciwnie — nadmiernym ha­mowaniem. Dzieci, u których zaburzenia za­chowania wynikają z nadmiernego pobudze­nia lub hamowania procesów nerwowych, określa się mianem nadpobudliwych bądź za­hamowanych.

Używając terminu „nadpobudliwość psy­choruchowa”, sygnalizujemy, iż chodzi tu za­równo o sferę ruchową, jak i psychiczną.

Nadpobudliwość psychoruchowa przejawia się: a) w zwiększonej liczbie wykonywanych przez dziecko ruchów, czyli w tzw. nadpobu­dliwości ruchowej, której objawami są: wzmo­żona ekspansja ruchowa,’ ruchowy niepokój oraz nawyki ruchowe i mimowolne ruchowe wyładowania zwane tikami; b) w silnych re­akcjach uczuciowych na bodźce; c) w zabu­rzeniach funkcji poznawczych, głównie w po­staci zaburzeń uwagi oraz pochopności i po­bieżności myślenia.

Podstawowym, najbardziej zauważalnym objawem nadpobudliwości jest nadruchliwość, wyrażająca się w znacznie większej liczbie ru­chów, niż to się obserwuje u przeciętnego dziecka. Dzieci nadpobudliwe określane są jako wiercipięty, które ciągle się kręcą, mó­wią, dużo gestykulują, robią miny. Ich bezce­lowa krzątanina i wiercenie się przeszkadzają nie tylko w domu, ale i w szkole. Są gadatli­we, skłonne do burzliwych przejawów gniewu, agresywne, niezdolne do dłuższego wysiłku zarówno motorycznego, jak i umysłowego, chociaż są sytuacje, kiedy potrafią zmobilizo­wać się do pracy. Stąd w wypowiedziach ro­dziców i nauczycieli dość często słyszymy: „Jak chce, to raz dwa odrobi lekcje”, „Jak mu się chce, to potrafi dostać dobry stopień”, „Jak chce, to jest grzeczny” itp.

Niemożność utrzymania określonej postawy ciała oraz liczne tzw. ruchy dodatkowe, od których trudno się powstrzymać, decydują o tym, że już w pierwszych dniach nauki szkol­nej dzieci takie zwracają na siebie uwagę nauczycieli jako „niegrzeczne”, „niespokoj­ne”, „przeszkadzające”, „trudne”, „złośliwe” itp.

Zachowanie Jarka jest typowe dla dzieci tej grupy. Chłopiec już w pierwszej klasie zwrócił na siebie uwagę wychowawczyni. Nie potrafił spokojnie siedzieć na lekcji i słuchać, kręcił się, kilkakrotnie wychodził z ławki, za­glądał dzieciom w zeszyty. Żywo reagował na każdy dźwięk z ulicy, korytarza lub z klasy. Po powrocie do domu często nie pamiętał, co było zadane. W klasie drugiej ruchliwość Jarka nasiliła się. Rodzice są zaniepokojeni zachowaniem syna, nie wiedzą, jaka jest tego przyczyna.

U dzieci nadpobudliwych mogą występować bądź objawy typowe dla wymienionych po­przednio trzech sfer nadpobudliwości, a więc sfery ruchowej, emocjonalno-uczuciowej oraz poznawczej, bądź też może przeważać jedna grupa objawów, a pozostałe mogą być mniej nasilone. Są dzieci, które podczas lekcji nie kręcą się, -nie wychodzą z ławki, lecz bawią się przyniesionymi z domu drobnymi przed­miotami, oglądają obrazki, rysują. Napomi­nane niecierpliwią się, gryzą ołówek czy dłu­gopis, poprawiają włosy itp.

Reakcje uczuciowe dziecka nadpobudliwe­go powstają bardzo łatwo i za bardzo sil­ne. Wywołują je bodźce, które u innych dzieci -nie powodują reakcji. Dziecko takie jest nadmiernie wrażliwe, skłonne do płaczu, po­pada w konflikty z otoczeniem. Jest przez to w grupie rówieśniczej mało lubiane, a często nawet odrzucane. Ponieważ przeżycia uczu­ciowe decydują u niego o kierunku i treści działania, ma ono trudności w podporządko­waniu się wymaganiom otoczenia. Nie liczy się z sytuacją, w jakiej się znajduje, i z tym, jak powinno się w niej zachować. Na zwróconą mu uwagę, np. przy odrabianiu zadań, rzuca zeszytami, krzyczy, wstaje od stołu, wy­biega z pokoju, trzaska drzwiami.

Objawami nadpobudliwości są również: łatwa przełączalność przeżyć psychicznych no układ wegetatywny (bicie serca, czerwienienie się, zaburzenia snu, potliwość, bóle głowy itp.), skłonność do bijatyk itp. Pewną grupę dzieci nadpobudliwych cechuje również brak dostatecznie rozwiniętych uczuć wyższych, tj. moralnych, społecznych i patriotycznych; przeważają u nich przeżycia uczuciowe, związane z zaspokajaniem potrzeb własnych. Dzieci te cechuje tzw. egocentryzm uczuciowy, charak­terystyczny dla przedszkolaków. U dzieci szkolnych, których rozwój emocjonalny prze­biega prawidłowo, egocentryzm ten stopniowo słabnie. Dzieci z tym zaburzeniem są szcze­gólnie uciążliwe zarówno w szkole, we współ­życiu z rówieśnikami, jak i w domu. Gdy oto­czenie nie interesuje się nimi, są smutne, ob­rażają się lub złym zachowaniem starają się zwrócić na siebie uwagę. Często w szkole przeszkadzają na lekcji, dokuczają ¡kolegom, by przyciągnąć uwagę nauczyciela. W domu dokuczają rodzeństwu, psocą, by stać się chociaż na chwilę ośrodkiem zainteresowania rodziców. Nie umieją podporządkować się wymaganiom życia zbiorowego, są nieobo­wiązkowe, niewytrwałe, niesystematyczne, nie­odpowiedzialne. Nie lubią robić czegoś, co ich nie interesuje, gdyż są nastawione na przeżywanie doraźnych przyjemności. Do wykonania polecenia, wydanego przez rodziców lub nauczycieli, trzeba je mobilizować, często przypominać o tym, co miały zrobić, gdyż łatwo tracą zapał do pracy, zniechęcają się, porzucają rozpoczęte zadania. Trudno im się pogodzić z rzeczywistością, obiektywną oceną ich pracy i wyników w grach i zaba­wach. Ciągle chciałyby być pierwsze, wyróż­niane. Nie potrafią zrezygnować z własnej ko­rzyści na rzecz innych.

W działalności umysłowej dziecka nadpo­budliwość przejawia się również pod posta­cią zaburzeń uwagi, które mogą sprawić, że dziecko nie jest w stanie na czymkolwiek skoncentrować się. Uwaga jego jest labilna, a jej natężenie nie wystarcza do prawidłowe­go umysłowego funkcjonowania. Każdy nowy bodziec rozprasza je i odrywa od zasadniczej czynności. Odwracają się więc w kierunku,

skąd dochodzą szmery, stuknięcia, hałas, od­głosy prowadzonych rozmów itp. U dzieci nad­pobudliwych zauważa się niejednokrotnie zbyt pochopne i szybkie formułowanie odpowiedzi. Nie zastanawiają się, „strzelają” bez namy­słu. Ponadto u niektórych dzieci nadpobudli­wość objawia się w zakresie wyobraźni. Są za­myślone, przywołują w pamięci obrazy z daw­no przeżytych przygód, odtwarzają różne zda­rzenia. W tym czasie wyłączają się z lekcji, myślami są poza szkołą, błądzą w świecie wy­obrażeń. Konsekwencją tego są niepowodze­nia szkolne i przykre uwagi rodziców.

Podkreślić należy, że nadmierna ruchliwość, wzmożona pobudliwość i zaburzenia uwagi mogą występować u dzieci z różnym nasile­niem. Rodzaj objawów przeważających uwa­runkowany jest w pewnym stopniu okresem rozwojowym dziecka i jego sytuacją życiową. Pewien procent dzieci rodzi się – na skutek przebytych uszkodzeń — z niepełnowartościowym układem nerwowym. Wśród czynników uszkadzających płód wymienia się:

—   zakażenia wirusowe płodu na skutek przebytych przez matkę w czasie ciąży takich chorób zakaźnych, jak: odra, świnka, różycz­ka, żółtaczka, grypa itp.;

—   zatrucia spowodowane piciem alkoholu w czasie ciąży, paleniem papierosów, przyj­mowaniem leków nasennych i uspokajają­cych ;

—   urazy mechaniczne, np. uderzenia w brzuch, upadki.

Do uszkodzenia układu nerwowego może dojść także w czasie porodu na skutek ura­zów mechanicznych lub niedotlenienia dziec­ka (tzw. zamartwicy). Uszkodzenie układu ner­wowego może również nastąpić na skutek przebycia przez dziecko zapalenia opon móz­gowych, ciężkiego przebiegu chorób zakaź­nych. U tej grupy dzieci objawy nadpobudli­wości występują bardzo wcześnie.

Znaczny procent dzieci rozwija się w okre­sie niemowlęcym i poniemowlęcym prawidło­wo, nie wykazując zaburzeń równowagi pro­cesów nerwowych. Objawy nadpobudliwości pojawiają się później, na skutek nieprawidło­wego oddziaływania środowiska rodzinnego i szkolnego.