Zahamowanie psychoruchowe

Innym rodzajem zaburzonego zachowania u dzieci, o objawach zasadniczo różnych od nadpobudliwości, jest zahamowanie psycho­ruchowe. Może ono być cechą ogólną, prze­jawiającą się w sferze ruchowej, poznawczej i emocjonalno-uczuciowej, lub występować w niektórych z nich.

Zaburzenie tego typu może być wyrazem ogólnej słabości procesu pobudzenia (mówi­my wtedy o ogólnie zmniejszonej pobudliwości układu nerwowego) lub rezultatem znacznego hamowania aktywnego, wyrażającego się w silnej samokontroli.

Wśród zasadniczych symptomów tego zabu­rzenia wymienia się w literaturze naukowej wiele swoistych zmian zachowania, obejmują­cych przede wszystkim takie cechy, jak: lękliwość, nieśmiałość, niepewność, trudności spo­łecznego kontaktowania i zmniejszona aktyw­ność. Na ogół panuje przekonanie, że dzie­ci zahamowane funkcjonują na terenie szkoły gorzej niż ich rówieśnicy, gorzej się uczą i źle przystosowują się do życia w zespole szkolnym.

Objawy zahamowania psychoruchowego najbardziej zauważalne są w sferze ruchowej. Jedne dzieci tej grupy w żadnej sytuacji nie przejawiają ruchliwości typowej dla wieku dziecięcego. Niechętnie poruszają się podczas przerw w szkole, nie krzyczą, nie biegają, wszystkie ich reakcje wydają się zwolnione. Inne zaś w pewnych sytuacjach przejawiają normalną, a nawet wzmożoną pobudliwość. Niezręczność, jaka je cechuje w wykonywa­nych czynnościach, jest skutkiem wzmożonego napięcia mięśniowego.

Dzieci zahamowane myślą powoli, potrzebu­ją więcej czasu niż ich rówieśnicy na opano­wanie nowych zadań i ich rozwiązanie. W związku z tym uchodzą przeważnie za niezdol­ne. Często sprawiają wrażenie, jakby się znaj­dowały w półśnie. Wywołane do odpowiedzi stają bezradne, a powtarzanie przez nauczy­ciela pytania, czyli wzmacnianie bodźca, który wywołał zahamowanie, daje rezultaty wręcz przeciwne do zamierzonych — pogłębia zaha­mowanie. Na lekcjach uczniowie zahamowani wykonują polecenia nauczyciela, uważnie słu­chają objaśnień. Ale przy odpytywaniu zawo­dzą, -nie są w stanie udzielić poprawnej odpo­wiedzi. W sytuacjach trudnych, do których na­leżą odpowiedź i zadanie klasowe, występują silne przeżycia emocjonalne, jak zdenerwowa­nie, niepokój, obawa, strach oraz wiele innych dolegliwości nerwicowych. Zaburzenia równo­wagi procesów nerwowych „stwarzają dziecku swoiste trudności w sprostaniu wymaganiom otoczenia, gdyż liczne zadania są dla niego subiektywnie trudniejsze niż dla jego rówieśni­ków o układzie nerwowym funkcjonującym nor­malnie. Dzieci z zaburzeniami równowagi pro­cesów nerwowych, zarówno nadpobudliwe, jak i zahamowane, apatyczne i nieśmiałe, są z reguły mniej odporne na sytuacje trudne”.

Wspólną właściwością wszystkich dzieci zaha­mowanych jest łatwość powstawania napięć emocjonalnych, a na ich tle różnorodnych dys­funkcji, szczególnie w obrębie układu wegeta­tywnego. O ile dziecko nadpobudliwe po za­działaniu bodźca śmieje się lub wybucha gniewem bądź płaczem, dziecko zahamowane nie reaguje w sposób widoczny na przyjemne czy przykre wydarzenia, ale staje się jeszcze bardziej spokojne, a często apatyczne i przy­gnębione, doznaje bólów żołądka, ma przy­spieszone bicie serca, zaburzenia oddychania, poci się nadmiernie itp.

Dzieci zahamowane nie przejawiają skłon­ności do zawierania bliskich przyjaźni, stąd też w domu i w szkole najczęściej trzymają się z dala od rówieśników.

Zahamowanie psychoruchowe to zaburzenie bardzo złożone, dlatego też poznanie jego jest warunkiem zrozumienia dziecka, trafności i skuteczności wychowawczych oddziaływań rodziców i nauczycieli.